کوروش کلهر *- ایران تنها یک کشور قدیمی نیست، ایران یک تمدن است. سرزمینی که قرن‌ها پیش از تولد بسیاری از دولت‌های امروزی، صاحب دولت، قانون، فرهنگ، زبان، هنر، جهان‌بینی و حافظه‌ی تاریخی بود. ایران در شمار معدود ملت‌هایی قرار دارد که نه‌فقط بر پایه‌ی مرزهای جغرافیایی، بلکه بر بنیاد یک هویت تاریخی و فرهنگی شکل گرفته‌اند. از این منظر، ایران را می‌توان در کنار تمدن‌هایی چون مصر، یونان، چین و ایتالیا قرار داد. اما با وجود این شباهت در قدمت، یک تفاوت اساسی وجود دارد که ایران را به نمونه‌ای ویژه و در عین حال تراژیک در تاریخ جهان بدل می‌کند.
من هیچ تمدن کهنی را نمی‌شناسم که در درازای چهارده قرن، تا این اندازه زیر فشار یک فرهنگ و ایدئولوژی مهاجم و بیگانه، از مسیر طبیعی رشد خود منحرف شده باشد. بسیاری از ملت‌ها جنگ دیده‌اند، اشغال شده‌اند، حتی شکست‌های تاریخی خورده‌اند؛ اما آنچه بر ایران رفت، صرفا یک شکست نظامی یا تغییر حکومت ها نبود. آنچه بر ایران تحمیل شد، انتقال یک منظومه‌ی کامل ارزشی، سیاسی و فرهنگی بود که ریشه در تاریخ، روح و سرشت ایران نداشت. حمله‌ی اعراب تنها فتح یک سرزمین نبود؛ آغاز یک گسست عمیق تاریخی بود. گسستی که طی آن، ایران نه فقط از نظر سیاسی، بلکه از نظر معنا، هویت و تمدن مورد تعرض قرار گرفت.
پیش از آن یورش، ایران کشوری بود با نظام فکری و فرهنگی خود، با دستگاه اداری و فلسفه‌ی حکمرانی خود، با درکی ایرانی از جهان، انسان، قدرت، اخلاق و نظم اجتماعی. اما با ورود اسلام، بویژه در شکل سیاسی و فتوحات محورش، یک دستگاه فکری تازه بر این سرزمین تحمیل شد که مبنای آن نه ایران، بلکه امت بود؛ نه هویت ملی، بلکه هویت دینی؛ نه تداوم تاریخی این سرزمین، بلکه انقطاع از گذشته و تعریف انسان ایرانی در ذیل یک هویت فراملی و عقیدتی. از همان‌جا بود که یکی از بزرگترین مصیبت‌های تاریخ ایران آغاز شد: حاشیه‌نشینی تدریجی «ایران» در سرزمین خودش.
اگر این تنها یک تغییر دینی بود، شاید میشد آن را همچون بخشی از تحولات تاریخ ادیان تحلیل کرد. اما مسئله‌ی ایران بسیار فراتر از تغییر باورهای مذهبی بود. اسلام در ایران، بویژه در اشکال سیاسی و فقهی خود، تنها به مسجد و عبادت محدود نماند، به قانون، اخلاق، آموزش، داوری، قدرت، جنگ، رابطه‌ی زن و مرد، رابطه‌ی فرد و دولت، و حتی تصویر ایرانی از گذشته‌ی خودش راه یافت. نتیجه آن شد که ایران، به‌جای آنکه بر بنیان منافع ملی و نیازهای تاریخی خویش بازسازی شود، قرن‌ها در سایه‌ی دستگاهی زیست که معیار اصلی‌اش نه ایران، بلکه تفسیر دینی از جهان بود.
با روی کار آمدن صفویان، این بحران نه تنها حل نشد، بلکه شکل نهادینه‌‌تر و پیچیده‌تری به‌خود گرفت. رسمی شدن تشیع، اگرچه در کوتاه مدت به تمایز سیاسی ایران از همسایگان سنی مذهب کمک کرد، اما در بلند مدت دین را بیش از پیش با دولت درآمیخت و روحانیت را به یکی از ستون‌های قدرت بدل ساخت. از آن زمان، تشیع دیگر صرفا یک مذهب نبود؛ به ابزار قدرت، مشروعیت‌سازی، کنترل اجتماعی و مهار اندیشه تبدیل شد. یعنی همان لحظه‌ای که دین، به‌جای آنکه امری شخصی یا معنوی بماند، در قلب ساختار سیاسی جا خوش کرد، تخم بسیاری از بحران‌های بعدی نیز کاشته شد.
باید این حقیقت را با صراحت گفت: آنچه طی قرن‌ها ایران را از درون فرسوده کرد، فقط حمله‌ی بیگانگان نبوده است، بلکه سلطه‌ی تدریجی یک جهان‌بینی غیرایرانی بر ذهن و ساختار قدرت در این کشور بوده است. جهان‌بینی‌ای که در آن، شکوه ایران پیشااسلامی یا تحقیر شد یا به حاشیه رانده شد، خرد سیاسی ایرانی جای خود را به اطاعت مذهبی داد، منافع ملی در برابر تکلیف عقیدتی عقب نشست، و تاریخ یک ملت، زیر سایه‌ی روایت‌هایی قرار گرفت که نه برای ساختن ایران، بلکه برای ادغام آن در یک تصور ایدئولوژیک از امت طراحی شده بودند.
نتیجه‌ی نهایی این روند را امروز می‌توان با چشم دید. جمهوری اسلامی نه یک انحراف تصادفی، بلکه برآمد طبیعی همان سنت دیرپایی است که در آن، دین حق دارد بر ملت حکومت کند، فقیه حق دارد جای قانون بنشیند، و ایدئولوژی حق دارد جای منافع ملی را بگیرد. آنچه امروز در ایران می‌بینیم، محصول ناگهانی سال ۱۳۵۷ نیست، بلکه میوه‌ی تلخ درختی است که ریشه‌های آن قرن‌ها پیش در خاک ایران کاشته شد. انقلابی که قرار بود عدالت بیاورد، در عمل واپسگراترین، ضدایرانی‌ترین و ویرانگرترین صورت پیوند دین و قدرت را به نمایش گذاشت. حکومتی که نه با زبان ایران سخن می‌گوید، نه با منطق ایران تصمیم می‌گیرد، و نه بقای ایران برایش اصل است. اصل برای این حکومت، بقای ایدئولوژی است، حتی اگر ایران ویران شود.
اینکه امروز ثروت ملی ایران بجای آبادانی کشور، صرف جنگ‌های نیابتی، گروه‌های شبه نظامی، صدور بحران و دشمنی‌های ایدئولوژیک می‌شود، یک خطای تاکتیکی نیست، پیامد طبیعی حکومتی است که ایران را نه یک ملت تاریخی، بلکه یک ابزار در خدمت مأموریت عقیدتی می‌بیند. در چنین ساختاری، جان ایرانی، رفاه ایرانی، فرهنگ ایرانی و آینده‌ی ایرانی، همواره درجه‌ی دوم اهمیت است. زیرا موضوع اصلی، نجات ایران نیست، اجرای یک پروژه‌ی مذهبی است که از آغاز نیز نسبتی با روح ملی این سرزمین نداشته است.
اینجا باید بر یک نکته‌ی مهم انگشت گذاشت: نقد اسلام سیاسی و نقد سلطه‌ی تاریخی تشیع بر ساختار قدرت، به‌معنای دشمنی با افراد دیندار یا نفی حق ایمان شخصی نیست. مسئله، باور خصوصی مردم نیست. مسئله، آنجاست که یک دین یا مذهب، خود را صاحب حق حکومت بر تاریخ و سرنوشت یک ملت بداند. فاجعه از همان‌جا آغاز می‌شود که ایمان، جای عقل سیاسی را بگیرد، شریعت، جای قانون ملی را، و فقیه، جای اراده‌ی ملت را.
ایران در طول این چهارده قرن، بارها کوشیده است خود را از زیر این آوار بیرون بکشد. از جنبش‌های فرهنگی و ادبی تا تلاش‌های سیاسی و اصلاحی، از احیای زبان فارسی تا انقلاب مشروطه، از نوسازی دوران پهلوی تا خیزش‌های نسل امروز، همه و همه نشانه‌هایی از یک حقیقت‌اند: ایران هرگز کاملا تسلیم این بیگانگی نشده است. روح ایرانی بارها کوشیده است خود را از اسارت ایدئولوژی رها کند و دوباره به مرکز صحنه بازگردد. اما هر بار، شبکه‌ی قدرت مذهبی، سنت‌های ریشه‌‌دار اطاعت، و ترس تاریخی از تکفیر و سرکوب، این روند را یا کند یا به انحراف برده است.
شاید زمان آن رسیده باشد که این مسئله را بی‌پرده‌تر از همیشه طرح کنیم: تا زمانی که ایران نتواند نسبت خود را با این میراث سنگین و ویرانگر روشن کند، راهی بسوی رهایی واقعی نخواهد داشت. ملتی که هنوز از گفتن حقیقت درباره‌ی ریشه‌های انحطاط خود هراس دارد، نمی‌تواند آینده‌ای آزاد برای خود بسازد. ما نمی‌توانیم از بازسازی ایران سخن بگوییم، اما درباره‌ی نقش تاریخی اسلام سیاسی و تشیع حکومتی در فرسایش این سرزمین سکوت کنیم. این سکوت، خود بخشی از مشکل است.
ایران برای برخاستن، بیش از هر چیز، نیازمند بازگشت به خویش است. نه بازگشت به گذشته بصورت نوستالژیک و احساسی، بلکه بازگشت به اصل بنیادین ایرانیت بعنوان محور قانون، آموزش، فرهنگ، سیاست و حکمرانی. کشوری با چنین پیشینه‌ای، نمی‌تواند تا ابد گروگان ایدئولوژی‌ای بماند که هویت ملی را به حاشیه میراند. ایران باید دوباره متعلق به ایران شود، نه متعلق به خلافت‌های مرده، نه اسیر روایت‌های فقهی، نه میدان اجرای پروژه‌های فراملی مذهبی.
حقیقت تلخ این است که ایران در چهارده قرن گذشته، بیش از آنکه از بیرون شکست خورده باشد، از درونِ یک سلطه‌ی فکری و اعتقادی فرسوده شده است. و حقیقت بزرگتر این است که رهایی نیز از همان‌جا آغاز می‌شود: از شکستن این سلطه، از بازگرداندن حق حاکمیت به ملت، و از پایان دادن به این دروغ تاریخی که گویا سرنوشت ایران باید همواره در سایه‌ی یک ایدئولوژی بیگانه تعریف شود.
ایران نه برای امت ساخته شده، نه برای حوزه، نه برای فقیه؛ ایران برای ایرانی ساخته شده است.
و روزی که این اصل دوباره به مبنای سیاست و قانون در این سرزمین بدل شود، می‌توان امید داشت که این تمدن زخمی، پس از قرن‌ها تحقیر و انحراف، بار دیگر از جا برخیزد.
*کوروش کلهر، تحلیلگر سیاسی
*«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسی‌زبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
