پیامدهای اقتصادی جنگ جمهوری اسلامی با اسرائیل و آمریکا نمایان شده است؛ گرانی کالاها از یکسو و موج اخراج نیروی کار از سوی دیگر سبب نگرانی مردم شده است. رکود تورمی در اقتصاد ایران در حال عمیقتر شدن است و صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده رشد اقتصاد ایران به منفی ۶/۱ درصد خواهد رسید.
در روزهای آتشبس اگر چه نگرانی مردم از انفجارها و بمباران کاهش پیدا کرده اما تشدید مشکلات اقتصادی زندگی را دشوارتر و نگرانی شهروندان را به شکل دیگری افزایش داده است.
بر اساس گزارشهای میدانی قیمت کالاها و خدمات مختلف پس از تعطیلات نوروز با افزایش قابل توجهی روبرو شده است. از سوی دیگر رکود و خسارت ناشی از جنگ و قطع اینترنت واحدهای تولیدی، صنعتی و خدماتی کوچک و بزرگ در کشور را تحت تأثیر قرار داده و بسیاری از این واحدها تعطیل و نیمهتعطیل شدهاند.
موج تازهای از بیکاری و اخراج نیروی کار راه افتاده است بهطوریکه تنها در استان خوزستان دستکم ۱۰۰ هزار کارگر شغل خود را بهعلت آسیب جنگ به زیرساختهای انرژی و پتروشیمی از دست دادهاند.
قربان درویشی دبیر اجرایی خانه کارگر استان خوزستان روز گذشته اعلام کرد که در این استان «دستکم ۳۵ واحد تولیدی عمده» که در جریان جنگ، هدف حملات نظامی آمریکا و اسرائیل قرار گرفتهاند، از چرخه فعالیت «خارج» شدهاند.
قربان درویشی توضیح داده که بخش بزرگی از صنایع آسیبدیده را صنایع مادر و زیربنایی تشکیل میدهند و این آسیبها تأثیر مستقیم بر بازار کار استان گذاشته است.
این فعال کارگری همچنین گفته که بحران بیکاری ۱۰۰ هزار کارگر در این استان به معنای تبدیل ۱۰۰ هزار منبع درآمد برای سازمان تأمین اجتماعی به یک هزینه برای این صندوق است و تأکید کرده سازمان تأمین اجتماعی استان توان پرداخت این تعداد حقوق بیکاری را ندارد.
اخراج نیروی کار در بخشهای دیگر تولید و خدماتی در سراسر کشور ادامه دارد. شرکتهای زیادی به علت قطع اینترنت و شرایط جنگ با کاهش فروش روبرو شدهاند و حالا برای کاهش هزینهها ناچار به اخراج بخشی از نیروی کار هستند.
داوود میرزایی فعال کارگری ساکن ساوه با اشاره به اخراج گسترده کارگران گفته «امروز جامعه کارگری با مشکلاتی دستوپنجه نرم میکند که ریشه در آسیبهای وارده به صنایع مادر همچون فولاد و پتروشیمی دارد. متأسفانه این مشکلات به کارخانههای زیرمجموعه و زنجیره تأمین مواد اولیه نیز سرایت کرده و باعث شده است که امروز صدای آهنگ ناموزون اخراج نیرو از بسیاری از واحدهای تولیدی به گوش برسد.»
این فعال کارگری تأکید کرده که «بیانصافی است که با اولین فشار اقتصادی، قرعه به نام اخراج کارگران بیافتد. جامعه کارگری همواره یار و یاور نظام و پیرو توصیههای اقتصادی رهبر شهید بوده است. این قشر شریف در دوران کرونا حتی یک لحظه سنگر تولید را رها نکرد و در شرایط دشوار کمبود برق و گاز در تابستان و زمستان، با تمام توان پای چرخ تولید ایستاد.»
این در حالیست که در آنسو نیز کارفرمایان میگویند در شرایطی که هفتههای متوالی فعالیت اقتصادی نداشته و در زیان انباشته بهسر میبرند امکان نگهداری نیروی کار را ندارند. برخی کسبوکار خود را بهطور کامل تعطیل و در نتیجه کارکنانشان بیکار شدهاند و برخی نیز ناچار به کاهش بخشی از هزینهها از جمله هزینه حقوق و دستمزد شدهاند که به معنای اخراج بخشی از نیروی کار است.
از سوی دیگر رکود تورمی فرایندی مزمن در اقتصاد ایران است که از سالها پیش سبب کوچک شدن کیک اقتصاد ایران و کاهش رشد اقتصادی شده است.
اکنون نیز صندوق بینالمللی پول در تازهترین گزارش خود اعلام کرده ایران، قطر و عراق سه کشوری هستند که بیشترین آسیب اقتصادی را از جنگ خاورمیانه متحمل شدهاند.
صندوق بینالمللی پول چشمانداز رشد ایران در سال جاری میلادی را منفی ۶/۱ درصد اعلام کرده که ۷/۲ واحد درصد کمتر از برآورد این نهاد بینالمللی از رشد اقتصادی کشور در ژانویه ۲۰۲۶ است.
بر اساس گزارش صندوق بینالمللی پول، پیشبینی رشد عربستان سعودی برای ۲۰۲۶ با کاهش ۱/۴ واحد درصدی به ۳/۱ درصد رسیده است.
پیشبینی رشد چین در ۲۰۲۶ به ۴/۴ درصد کاهش یافته است که تنها ۰/۱ درصد کمتر از برآورد ژانویه است چرا که کاهش تعرفههای آمریکا و اقدامات محرک اقتصاد تا حدی اثرات جنگ را جبران کرده است.
پیشبینی صندوق بینالمللی پول بر این اساس است که جنگ محدود و نسبتا کوتاهمدت باقی بماند و اختلالات فعلی تا اواسط سال ۲۰۲۶ یعنی تا کمتر از سه ماه دیگر کاهش یابد.
جنگ ۴۰ روزه جمهوری اسلامی با اسرائیل و آمریکا همچنین خسارت هنگفت اقتصادی ایجاد کرده که فشار هزینهای بر دولت را، در حالیکه از پیش با کسری بودجه روبرو بود، افزایش داده است. فاطمه مهاجرانی سخنگوی دولت پزشکیان اعلام کرده که برآورد اولیه خسارات جنگی در ایران به ۲۷۰ میلیارد دلار میرسد. فاطمه مهاجرانی تأکید کرده که این رقم اولیه است و احتمالا هزینه نهایی بالاتر خواهد بود.
از سوی دیگر محاصره تنگه هرمز نیز درآمدهای جمهوری اسلامی را به شدت کاهش خواهد داد و از سوی دیگر واردات کالاهای اساسی به کشور را نیز با اختلال روبرو خواهد کرد.
میعاد ملکی مقام پیشین وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرده محاصره دریایی تنگه هرمز توسط ایالات متحده میتواند روزانه حدود ۲۷۶ میلیون دلار از محل کاهش صادرات به اقتصاد ایران آسیب بزند و همزمان ۱۵۹ میلیون دلار در روز واردات را مختل کند؛ به بیان دیگر روزانه ۴۳۵ میلیون دلار خسارت اقتصادی یا ماهانه حدود ۱۳ میلیارد دلار!
میعاد ملکی همچنین توضیح داده که ایران حدود ۵۰ تا ۵۵ میلیون بشکه ظرفیت ذخیرهسازی نفت در خشکی دارد که حدود ۶۰ درصد آن پر است. ظرفیت خالی حدود ۲۰ میلیون بشکه است. با تولید مازاد ۱.۵ میلیون بشکه در روز که معمولاً صادر میشود، این ظرفیت در حدود ۱۳ روز پر خواهد شد. پس از آن، ایران ناچار به بستن چاههای نفتی خواهد شد.
او افزوده این موضوع بسیار مهم است، چون وقتی چاههای نفتی قدیمی بسته میشوند، آب از پایین به داخل مخزن نفوذ میکند (پدیدهای به نام «water coning»). در این حالت، بخشی از نفت برای همیشه در میان منافذ سنگی محبوس میشود و دیگر قابل استخراج نیست. میدانهای نفتی ایران همین حالا سالانه ۵ تا ۸ درصد افت تولید دارند. تعطیلی اجباری چاهها میتواند بهطور دائمی ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار بشکه در روز از ظرفیت تولید را از بین ببرد—معادل ۹ تا ۱۵ میلیارد دلار درآمد سالانه که برای همیشه از دست خواهد رفت.
این کارشناس اقتصادی تأکید کرده محاصره دریایی روزانه حدود ۴۳۵ میلیون دلار به اقتصاد ایران آسیب میزند. ظرفیت ذخیرهسازی نفت در ۱۳ روز پر شده و به تعطیلی چاهها و آسیب دائمی مخازن منجر میشود. ارزش ریال به سمت فروپاشی کامل پیش میرود و گزینههای جایگزین ایران خارج از تنگه هرمز کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت فعلی را پوشش میدهند. در چنین شرایطی، ادامه مقاومت اقتصادی برای جمهوری اسلامی عملاً غیرممکن خواهد شد.
