اینترنت در ایران اگر چه پس از سه ماه قطع کامل، بازگشایی شده که گزارشهای ارائه شده از سوی متخصصان ارتباطات نشان میدهد کیفیت اینترنت به شدت پایین است و نه با اینترنت آزاد بلکه حتی با اینترنت فیلترشده پیش از قطع سه ماهه اینترنت در ایران نیز فاصله دارد.
اینترنت جهانی در ایران که از روز نهم اسفندماه و همزمان با آغاز جنگ اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی قطع شد، طی روزهای گذشته بازگشایی شده است اما کیفیت اینترنت با انتقاد کارشناسان روبروست و شهروندان زیادی همچنان در انزوای دیجیتال به سر میبرند.
با اینهمه شهروندان زیادی نیز گزارش دادهاند تلاش آنها برای اتصال به اینترنت جهانی با فیلترشکنهای مختلف ناکام مانده و آنها همچنان به اینترنت جهانی دسترسی ندارند. بسیاری از کاربران نیز اینترنت ایران را به کنایه فیلترنت میخوانند که با ادعای بازگشایی اما همچنان مردم باید از طریق فیلترشکن به اینترنت جهانی متصل باشند.
کارشناسان گزارش میدهند اختلال در پروتکلهای اصلی، قطع بودن دیتاسنترها و از کار افتادن سیستم ارسال نوتیفیکیشنها، دسترسی کاربران و فعالیت کسبوکارها را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
بر اساس توضیح کارشناسان اختلال شدید در پروتکلهای پایه وجود دارد بطوریکه محدودیتهای اعمالشده روی پروتکلهای UDP و TCP منجر به ناپایداری گسترده در سرویسهای آنلاین، تماسهای صوتی و تصویری و قطع مداوم ابزارهای تغییر آیپی شده است.
همچنین بحران در دیتاسنترها همچنان برقرار است. این بحران در حدی است که قطع ارتباط مقطعی و مداوم دیتاسنترها با شبکه جهانی، ضربه سنگینی به اکوسیستم فناوری، فریلنسرها و چرخه اقتصاد دیجیتال وارد کرده است.
از کار افتادن نوتیفیکیشنها یکی دیگر از مسائلی است و مسدود ماندن کانالهای فایربیس (Firebase) باعث شده تا ارسال اعلانها از سوی پلتفرمهای مختلف کاملاً متوقف شود.
بسیاری از تحلیلگران معتقدند احتمال عمدی بودن اختلالات بسیار بالاست. به گفته کارشناسان حوزه شبکه، این محدودیتها فراتر از مشکلات فنیِ پس از قطعی است و احتمالاً با هدف از کار انداختن VPNهای رایگان و سختتر کردن دسترسی به ترافیک بینالملل اعمال میشود.
«نت بلاکس» که وضعیت کیفیت اینترنت در جهان را رصد میکند نیز اعلام کرده اینترنت ایران همچنان در شرایط فیلترینگ شدید است.
«نت بلاکس» اعلام کرده درحالیکه از روز سهشنبه، روند بازگشایی اینترنت آغاز شده، نتبلاکس میگوید هنوز وضعیت اینترنت به دوران پیش از ۱۸ دی ۱۴۰۴ بازنگشته است.
«نت بلاکس» نوشته «امروز سه ماه از زمانی میگذرد که ایران دسترسی به اینترنت جهانی را قطع کرد. با اینکه اکنون اتصال تا حد زیادی بازگشته است، اما شاخصها نشان میدهند که کاربران همچنان با فیلترینگ شدید مواجهاند؛ مشابه دوره موقتی میان اعتراضات ژانویه (دی ۱۴۰۴) و آغاز جنگ.»
دیدگاههای کاربران در شبکههای اجتماعی نیز حاکی از آن است که هنوز شرایط اینترنت به طور کامل به حالت پیشین بازنگشته است. بخشی از VPNهایی که تا پیش از ۹ اسفند ۱۴۰۴ قابلیت اتصال داشتند، هنوز از دسترس خارج هستند. همچنین دادههای کلادفلر نشان میدهد هنوز پروتکل IPv۶ بازگشایی نشده است.
وبسایت «سیتنا» که اخبار مربوط به ارتباطات و فناوری اطلاعات در ایران را پوشش میدهد نیز در گزارشی درباره وضعیت اینترنت ایران پس از بازگشایی و در روزهای گذشته، نوشته که دادههای تحلیلی شبکه نشان میدهد اینترنت ایران طی ماههای اخیر یکی از شدیدترین افتهای استفاده از IPv۶ را تجربه کرده است. در حالی که در نیمه نخست دیماه ۱۴۰۴ سهم IPv۶ در ترافیک اینترنت کشور بیش از ۱۲ درصد ثبت شده بود، این رقم بهتدریج کاهش یافت و اکنون در سال ۱۴۰۵ و بعد از بازگشایی اینترنت طی روزهاب اخیر در محدوده حدود ۰.۱ درصد قرار دارد؛ موضوعی که عملاً به حذف IPv۶ از سطح مصرف کاربران نهایی منجر شده است.
این گزارش افزوده پیگیری مجدد وضعیت ترافیک اینترنت ایران در ساعات اخیر نیز نشان میدهد این روند همچنان ادامه دارد و سهم IPv۶ تغییر محسوسی نداشته است. به این ترتیب، بار اصلی ترافیک بار دیگر به IPv۴ بازگشته؛ در حالی که زیرساخت IPv۴ کشور وابستگی بالایی به NAT و بهویژه CGNAT دارد.
کارشناسان معتقدند افزایش فشار روی IPv۴ باعث بالا رفتن بار پردازشی روترها و دروازههای شبکه شده و همین مسئله میتواند پایداری اتصال کاربران را تحت تأثیر قرار دهد. این وضعیت بهویژه در شبکههای موبایل نمود بیشتری دارد؛ جایی که اپراتورها پیشتر بخشی از ترافیک خود را از طریق IPv۶ یا ساختار Dual Stack مدیریت میکردند اما اکنون تقریباً تمام بار ارتباطی به IPv۴ منتقل شده است.
نتیجه این شرایط، افزایش تأخیر، کندی در برقراری اولیه اتصال و بروز قطعووصلهای مقطعی بهویژه در ساعات پرترافیک عنوان میشود. همچنین با افزایش تعداد نشستهای همزمان IPv۴، احتمال بروز Timeout، افت کیفیت اتصالهای پایدار و ناپایداری ارتباطات طولانیمدت بیشتر شده است.
در لایه خدمات نیز حذف IPv۶ اثر قابل توجهی بر کیفیت ارتباطات گذاشته است. بسیاری از شبکههای توزیع محتوا (CDN) و سرویسهای ابری بهصورت طبیعی بخشی از ترافیک خود را از طریق IPv۶ و مسیرهای بهینهتر منتقل میکنند. با حذف این مسیرها، بار ترافیک به IPv۴ منتقل شده و مسیرهای ارتباطی شلوغتر و کمبازدهتر شده
اینترنت ایران در شرایطی پس از بازگشایی حتی به کیفیت اینترنت فیلترشده پیش از جنگ هم بازنگشته که دولت پزشکیان و حامیان او تلاش دارند بازگشایی اینترنت را «عملکردی ویژه» از سوی دولت پزشکیان و یک پیروزی نشان دهند!
شورای اطلاع رسانی دولت درباره بازگشایی اینترنت اطلاعیهای صادر کرده و نوشته «با تصویب ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور و تأیید و ابلاغ رئیسجمهور محترم، اتصال به اینترنت بینالملل از روز سهشنبه ۵ خردادماه ۱۴۰۵ برای همگان فراهم شد. وضعیت پیشین اینترنت، با محدودیتهای طولانیمدت و دسترسی نابرابر، از نظر اجتماعی، اقتصادی، آموزشی، امنیتی و قانونی دیگر قابل ادامه نبود و تداوم آن، آسیبهای گستردهای را متوجه زندگی مردم، اقتصاد کشور، نظام آموزشی و سرمایه اجتماعی کرده بود.»
در این اطلاعیه آمده «دولت چهاردهم بر این باور است که دسترسی آزاد، ایمن و عادلانه به اینترنت، نه یک امتیاز ویژه، بلکه حقی عمومی و بخشی از الزامات زندگی امروز مردم است.»
این ادعا در حالی مطرح شده که در همه روزهای قطع اینترنت مقامات دولت پزشکیان تأکید داشتند که اختیار قطع و وصل اینترنت در دست دولت نیست و نهادهای فرادولتی مانند شورای عالی امنیت ملی درباره این موضوع تصمیم میگیرد!
از جمله ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، طی هفتههای گذشته به صراحت اعلام کرده بود که تصمیمگیری برای محدودیتهای اینترنت توسط نهادهای عالی امنیتی و بر اساس شرایط کشور اتخاذ میشود و فرآیند مدیریت آن صرفاً در اختیار وزارت ارتباطات نیست.
از سوی دیگر وعده انتخاباتی مسعود پزشکیان رفع فیلتر اینترنت بود و نه بازگشایی اینترنت پس از ماهها قطع آن بر روی عموم شهروندان!
