آمارها نشان میدهند ایران از نظر توسعه بیابان رتبه پنجم جهان را دارد و روزانه ۴۰ هکتار زمین در کشور تخریب و به بیابان تبدیل میشود. همچنین ۱۲۵ میلیون هکتار از عرصههای ایران در معرض کاهش پتانسیل تولید قرار گرفتهاند.
سوءمدیریت و ناکارآمدی جمهوری اسلامی نه تنها جان، امنیت و زندگی دهها میلیون شهروند ایران را سالها تحت تأثیر قرار داده بلکه محیط زیست کشور را نیز به نابودی کشانده است.
جدیدترین آمارها نشان میدهد ایران با داشتن ۳۲/۵ میلیون هکتار بیابان (حدود ۳ درصد مناطق بیابانی جهان)، از نظر توسعه بیابان در رتبه پنجم جهان قرار دارد و روزانه حدود ۴۰ هکتار از اراضی کشور تخریب و به بیابان تبدیل میشوند. قابل توجه اینکه عوامل انسانی خیلی بیش از عوامل انسانی در بروز این آمار نگرانکننده نقش دارد.
جمهوری اسلامی همچنین ایران را به کشورهایی با داشتن بالاترین رتبه در فرسایش خاک نیز تبدیل کرده است. میزان فرسایش خاک در ایران سالانه بین ۱۶/۵ تا ۲۴ تن در هکتار است. این رقم حدود ۶ الی ۷ برابر میانگین جهانی (۲ تا ۵ تن) است!
همچنین بر اساس آمارهای ارائه شده از سوی بانک جهانی در سال ۲۰۰۵، خسارت ناشی از فرسایش خاک در ایران سالانه ۱۰ میلیارد دلار ارزیابی میشود. پیشبینی میشود رقم خسارت ناشی از فرسایش خاک در ایران، اکنون و پس از دو دهه، با افزایش بیشتری روبرو شده باشد.
در همین رابطه فاطمه سعیدینیا، پژوهشگر مرکز تحقیقات کشاورزی خراسان «رضوی» روز چهارشنبه ۱۳ خردادماه ۱۴۰۵ در حاشیه همایش «خاک سالم، شهر سالم» طی سخنانی وضعیت تخریب خاک در ایران را بسیار نگرانکننده توصیف کرد.
به گفته این پژوهشگر حدود ۹۰ درصد عرصه سرزمین ایران در اقلیم خشک و نیمهخشک دارد و «از مجموع اراضی کشور، ۱۲۵ میلیون هکتار در معرض کاهش پتانسیل تولید قرار گرفتهاند. از این میزان، ۱۰۰ میلیون هکتار دچار فرسایش آبی، ۲۰ تا ۲۱ میلیون هکتار دچار فرسایش بادی و حدود ۵ میلیون هکتار نیز گرفتار فرسایش شیمیایی و فیزیکی شدهاند.»
فاطمه سعیدینیا گفته ۱۲ درصد از سطح کشور متأثر از فرسایش آبی است که این میزان ۶ برابر میانگین جهانی است. همچنین ۴۶ درصد از عرصههای کشور دارای فرسایش بیش از ۱۰ تن در هکتار در سال هستند.
این پژوهشگر با بیان اینکه ایران از نظر توسعه بیابان رتبه پنجم جهان را دارد و روزانه ۴۰ هکتار زمین در کشور تخریب و به بیابان تبدیل میشود گفت «نقشههای شدت فرسایش نشان میدهد نقاط با شدت بالا گستردهاند و روند تخریب از سال ۵۰ تا ۹۶ شتاب گرفته است.»
این پژوهشگر با اشاره به نقش خاک در تأمین امنیت غذایی نیز گفت: «حدود ۹۶ درصد غذای مورد نیاز انسان بهطور مستقیم یا غیرمستقیم از خاک تولید میشود. خاک سالم علاوه بر تأمین غذا، در سلامت جسمی و روحی شهروندان نیز نقش دارد و منبع تولید برخی داروها از جمله آنتیبیوتیکها و داروهای ضد سرطان است.»
فاطمه سعیدینیا با اشاره به کاهش تماس مردم با خاک در محیطهای شهری نیز هشدار داد: «کاهش تنوع میکروارگانیسمهای روده و افزایش بیماریهای مزمن مانند آسم، آلرژی و اختلالات خودایمنی از پیامدهای این وضعیت است.»
بر اساس آمارهای ارائهشده از سوی این پژوهشگر در دهه ۱۹۹۰، سازمان ملل هزینه تخریب خاک در مناطق خشک و نیمهخشک را بیش از ۴۲ میلیارد دلار برآورد کرد. محققان در سال ۲۰۱۶ این هزینه را ۲۳۱ میلیارد دلار اعلام کردند و کنوانسیون مبارزه با بیابانزایی سازمان ملل در سال ۲۰۱۹ اعلام نمود که سالانه تخریب خاک بین ۱۸ تا ۲۰ تریلیون دلار به اقتصاد جهانی خسارت وارد میکند.
او تأکید کرده که «هزینه پیشگیری چندین برابر کمتر از اصلاح خاک است. زمان بازسازی خاک نیز بسته به نوع زمین متفاوت است؛ برای زمینهای کشاورزی آبی سه تا پنج سال، برای اراضی دیم ۱۰ سال و برای خاکهای مراتع در مناطق خشک و نیمهخشک حدود ۵۰ سال زمان نیاز است.»
برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی از جمله عوامل موثر در بیابانزایی است و از سوی دیگر علت اصلی بروز پدیده فرونشست در ایران است.
ایران در گسترش پدیده فرونشست نیز رتبهدار است بطوریکه به جز استان گیلان، همه استانهای ایران با پدیده فرونشست درگیر هستند و میزان فرونشست زمین در برخی نقاط به ۴۰ سانتیمتر رسیده است.
علیبیتالهی رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی آذرماه ۱۴۰۴ در گزارشی اعلام کرده بود وسعت پهنه فرونشست تجمعیِ بیش از ۱۰ سانتیمتر در اصفهان طی ۹ سال از ۳۰۰ به ۸۵۰ کیلومترمربع رسیده؛ یعنی افزایشی ۲/۸ برابری.
علی بیتالهی گفته گفت ۷۵۰ شهر کشور روی زونهای فرونشستی یا در مجاورت آنها قرار دارند و با ادامه خشکسالی و کاهش بارشها، شدت فرونشست و پیامدهای آن بیشتر خواهد شد.
همچنین بر اساس پردازش تصاویر سنجش از دور مربوط به دوره زمانی ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳، نرخ فرونشست در برخی نقاط مشهد به ۱۸ سانتیمتر در سال نیز میرسد. بررسی روند هفتساله نشان میدهد حدود ۶۷ کیلومترمربع از محدوده شهری مشهد درگیر فرونشست شده و این محدوده هر ساله بهسمت مرکز شهر پیشروی میکند.
بهطور کلی، در ۱۸ استان کشور عدد فرونشست زمین به بالای ۱۰ سانتیمتر در سال میرسد. در کل دنیا پهنههای فرونشستی شناختهشده حدود ۳ تا ۵ درصد بالای ۱۰ سانتیمتر در سال فرونشست دارند. ایران از نظر جایگاه فرونشست زمین در دنیا، از نظر کسری منابع آب و وسعت پهنههای فرونشستی، سومین کشور دنیا است. همچنین از نظر تعدد پهنههای فرونشستی با نرخ بالا، ایران رتبه نخست را دارا است. کارشناسان تأکید دارند در هیچ کشوری این سطح تنوع فرونشست که در ایران است وجود ندارد.
