سیانان به نقل از «منابع آگاه» گزارش داد، اسرائیل در طول جنگ ۴۰ روزه، بهطور مخفیانه واحدهای نخبه نظامی و اطلاعاتی خود را به آذربایجان اعزام کرد. این اقدام بخشی از شبکهای از پایگاههای پنهانی در سراسر خاورمیانه بود که برای تسهیل عملیات علیه جمهوری اسلامی مورد استفاده قرار میگرفت.
دو منبع اعلام کردند که این نیروها در چندین نقطه در جنوب آذربایجان، در مجاور مرز شمالی ایران و در نزدیکترین فاصله حدود ۹۶ کیلومتری شهر تبریز مستقر بودند؛ شهری که اسرائیل در جریان جنگ آن را هدف حملات خود قرار داد.
به گفته دو منبع دیگر، واحدهای ویژه کماندویی نیز به این مناطق اعزام شدند و مأموریتهای جمعآوری اطلاعات و عملیات پهپادی را انجام دادند؛ امری که به اسرائیل امکان میداد در طول جنگ، دید و اشراف ارزشمندی بر شمال ایران داشته باشد.
این استقرار مخفیانه در آذربایجان، یکی از چندین موقعیت نظامی بود که اسرائیل در سراسر خاورمیانه حفظ کرده بود و به ارتش این کشور دامنه عملیاتی بیسابقهای میداد. این موضوع همچنین نقش همسایگان ایران را برجسته میکند؛ کشورهایی که برخی با اجازه و برخی احتمالاً بدون اطلاع کامل، در تسهیل عملیات علیه تهران نقش داشتند و درگیر این منازعه شدند.
به گفته منابع، پایگاههای آذربایجان تنها بخشی از مجموعهای از سایتها و پایگاههای مخفی نظامی در کشورهای مختلف از جمله عراق، امارات متحده عربی و سومالیلند بودند. این نیروها که در ابتدا بهعنوان تیمهای احتمالی نجات در شرایط اضطراری برنامهریزی شده بودند، بعدها به مراکز جمعآوری اطلاعات و مواضع نظامی تبدیل شدند.
در مجموع، این استقرارها نیروهای اسرائیلی را در پیرامون جنوبی، غربی و شمالی ایران قرار داد و برد عملیاتی ارتش اسرائیل را صدها کیلومتر افزایش داد. این مواضع پیشرو به اسرائیل کمک کردند تا موجهای متوالی حملات را علیه اهداف مختلف در سراسر ایران حفظ کند.
به گفته یکی از منابع، عملیات آذربایجان شامل چند ده نفر از نیروهای ویژه اسرائیل، یگان نخبه هلیبرن (انتقال و عملیات با هلیکوپتر)، نیروهای امداد و نجات رزمی و همچنین مأموران موساد بود.
سخنگوی سفارت آذربایجان در ایالات متحده در بیانیهای به سیانان گفت: «ما ادعاهای بیاساس درباره استفاده از خاک آذربایجان برای عملیات علیه کشورهای ثالث را قاطعانه رد میکنیم.»
سیانان برای دریافت توضیح با دفتر نخستوزیر اسرائیل و نیروهای دفاعی اسرائیل تماس گرفته است.
در همین حال، به گفته یکی از منابع، جمهوری سومالیلند در شاخ آفریقا نیز موقعیت نظامی دیگری در اختیار اسرائیل قرار داد که میتوانست بهعنوان نقطه توقف احتمالی هواپیماهای اسرائیلی در پروازهای طولانی به سوی ایران مورد استفاده قرار گیرد. اسرائیل در دسامبر نخستین کشوری بود که سومالیلند را به رسمیت شناخت و امارات نیز حضور گسترده تجاری و نظامی در بندر بربره دارد.
ارتش اسرائیل همچنین در بخشی از جنگ با جمهوری اسلامی ایران، دو پایگاه مخفی در عراق حفظ کرده بود که بهعنوان پایگاههای پیشرو برای پشتیبانی لجستیکی و در صورت نیاز عملیات جستوجو و نجات مورد استفاده قرار میگرفتند. این دو سایت نخستین بار توسط روزنامههای «والاستریت ژورنال» و «نیویورک تایمز» گزارش شدند. ارتش عراق در بیانیهای اعلام کرد که تا اوایل مارس هیچ «پایگاه یا نیروی غیرمجاز» در کشور وجود نداشته است.
اسرائیل همچنین بهطور محرمانه یک سامانه دفاع هوایی «گنبد آهنین» و نیروهای بهرهبردار آن را در طول جنگ با ایران به امارات منتقل کرده بود؛ موضوعی که ابتدا توسط آکسیوس گزارش شد. سیانان پیشتر نیز گزارش داده بود که بنیامین نتانیاهو، رئیس موساد و فرمانده ارتش اسرائیل در طول جنگ به امارات سفر کردهاند. امارات این گزارش را بهشدت تکذیب کرد.
آذربایجان؛ شریک راهبردی اسرائیل
حضور نظامی در آذربایجان برای اسرائیل امکان انجام مأموریتهای نجات هوایی در صورت سقوط خلبانان و همچنین اجرای عملیات جاسوسی علیه ایران را فراهم میکرد.
اسرائیل سالهاست که آذربایجان را شریک راهبردی خود در مقابله با ایران میداند و به گفته منابع، این آمادگیها هفتهها پیش از آغاز حملات اولیه جنگ آغاز شده بود. در اواسط ژانویه، همزمان با سرکوب اعتراضات گسترده در ایران، اسرائیل مأموریتی مخفیانه را در امتداد مرز آذربایجان و ایران طراحی کرد. این عملیات مقدماتی شامل نصب تجهیزات شنود و جمعآوری اطلاعات بود.
قرار بود اسرائیل این عملیات را همزمان با حملات آغازین جنگ در اواسط ژانویه اجرا کند، اما رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، در آخرین لحظه حملات را لغو کرد و گفت ایران پذیرفته است کشتار معترضان را متوقف کند. با این حال، اسرائیل بهتنهایی به اجرای برنامه خود ادامه داد.
نیروی هوایی اسرائیل با استفاده از جنگندههای رادارگریز و نیروهای ویژه، تجهیزات اطلاعاتی را در منطقه نصب کرد؛ زیرا رهبران سیاسی اسرائیل معتقد بودند مذاکرات میان آمریکا و ایران محکوم به شکست است. این پایگاه اطلاعاتی به اسرائیل امکان میداد تحرکات نظامی و تأسیسات ایران را رصد کند و احتمالاً هشدارهای زودهنگام درباره پرتاب موشکها دریافت کند.
کمتر از دو هفته بعد گیدئون ساعر وزیر خارجه اسرائیل به باکو سفر کرد و با رئیسجمهور آذربایجان و دیگر مقامهای ارشد دیدار داشت. همچنین در ماه مه ۲۰۲۵، آذربایجان بهطور محرمانه میزبان مذاکرات مستقیم و کمسابقه میان اسرائیل و سوریه بود.
یکی از منابع گفت یکی از مهمترین عملیاتهایی که از آذربایجان هدایت شد، ترور رحمان مقدم در ۴ مارس بود؛ فردی که ریاست بخش اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را بر عهده داشت و اسرائیل او را مسئول برنامهریزی برای ترور ترامپ در سال ۲۰۲۴ میدانست.
یک روز بعد، پهپادهایی به فرودگاهی در منطقه نخجوان آذربایجان حمله کردند که به ساختمان ترمینال آسیب رساند و چند نفر را مجروح کرد. الهام علیاف رئیسجمهوری آذربایجان، ایران را مسئول این حمله دانست و آن را «اقدامی تروریستی، زشت، بزدلانه و شرمآور» توصیف کرد. ایران هرگونه نقش در این حمله را رد کرد.
سازمان امنیت دولتی آذربایجان در ششم مارس، اعلام کرد که نقشهای از سوی سپاه پاسداران برای حمله به زیرساختهای حیاتی و همچنین اهداف اسرائیلی و یهودی را خنثی کرده است. چند هفته بعد، اسرائیل رسماً تأیید کرد که این عملیات مشترک با مشارکت موساد، ارتش اسرائیل و سازمان امنیت داخلی «شینبت» انجام شده است.
اسرائیل و آذربایجان روابط نزدیکی در حوزههای تجاری و نظامی دارند. باکو بخش قابل توجهی از نفت مورد نیاز اسرائیل را تأمین میکند و در مقابل، اسرائیل تسلیحات پیشرفتهای به آذربایجان میفروشد که بخشی از آنها در درگیریهای قرهباغ در سالهای ۲۰۱۶ و ۲۰۲۰ علیه ارمنستان استفاده شدهاند. آذربایجان همچنین نخستین کشور خارجی بود که در سال ۲۰۱۶ سامانه دفاع هوایی گنبد آهنین اسرائیل را خریداری کرد.
گرشون کوگان، کارشناس مسائل ایران در مرکز مطالعات راهبردی «بگین-سادات»، پیش از آغاز جنگ ایران نوشته بود: «راهبرد اسرائیل در آذربایجان عمداً کمسروصداست و بر انتقال تسلیحات، همکاری اطلاعاتی و وابستگی فناورانه بلندمدت در بخش امنیتی تکیه دارد.»
به گفته جاشوا کوچرا، تحلیلگر ارشد گروه بحران، این رابطه همچنین به آذربایجان دسترسی به یک منبع مهم دیپلماتیک میدهد و به باکو امکان میدهد از نفوذ لابی اسرائیل در واشنگتن بهره ببرد.
کوچرا توضیح داد: «آذربایجان بهطور فزایندهای در تلاش است خود را بهعنوان یک قدرت منطقهای مطرح کند و بخشی از این نقش، ایفای نقش پل ارتباطی میان اسرائیل و کشورهای عربی و دیگر دولتهاست.»
او افزود: «اگر اسرائیل ابزاری برای کمک به آذربایجان در مقابله با تلاشهای بیثباتکننده سپاه پاسداران باشد، این همکاری بسیار محرمانه انجام میشود.»
