الاهه بقراط – آنچه پس از دو جنگ ۱۲ روزه (۲۳ خرداد تا ۳ تیر ۱۴۰۴) و ۴۰ روزه (۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۹ فروردین ۱۴۰۵) توسط اسرائیل و آمریکا علیه جمهوری اسلامی با عنوان «یادداشت تفاهم اسلامآباد بین جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا» به دست آمد، یک متن یک و نیم صفحهای با ۱۴ ماده است که همزمان با نشست سران کشورهای موسوم به «جی۷» در فرانسه و در ضیافت کاخ الیزه به میزبانی امانوئل ماکرون رئیس جمهور این کشور، توسط دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا و در محلی نامعلوم در ایران توسط مسعود پزشکیان رئیس دولت اسلامی امضاء شد.
آنچه اما منتشر شده، از همان جمله اول و ماده نخست دارای ابهاماتی است که پرسشبرانگیز هستند. در حالی که سیاست برای موفقیت به شفافیت و صراحت در گفتار و عمل نیاز دارد وگرنه اسمش در بهترین حالت، «زد و بند» و «معامله»، و در بدترین حالت، «دسیسه» است که البته آنها هم میتوانند به سود طرفین، «موفق» باشند.
تفاهمنامه با این جمله شروع میشود: «جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا، بطور مشترک و با حسن نیت، در تاریخ ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ نسبت به موارد زیر توافق کردند.» به این ترتیب طرفین توافق بر سر این ۱۴ بند، رژیم ایران و دولت کنونی آمریکا هستند. اما بلافاصله در نخسیتن جملهی بند یک آمده: «جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا و متحدین آنها در جنگ حاضر»!
آیا به این ترتیب، ترامپ به نمایندگی از اسرائیل و کشورهای حاشیهی خلیج فارس، و جمهوری اسلامی به نمایندگی از گروه تروریستی حزبالله لبنان (و دیگر نیابتیهای فعال «در جنگ حاضر») این یادداشت را امضاء کردهاند؟!
بند یک چنین ادامه پیدا میکند که رژیم ایران و آمریکا و «متحدین آنها در جنگ حاضر» «با امضای این یادداشت تفاهم خاتمه فوری و دائمی عملیاتهای نظامی را در تمامی جبههها، از جمله در لبنان، اعلام کرده و تعهد میکنند از این پس هیچ جنگ یا هیچ عملیات نظامی علیه یکدیگر آغاز نکنند و از تهدید یا استفاده از زور علیه یکدیگر خودداری کنند و تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان را تضمین کنند.»
چرا اصلا لبنان و جنگ بین اسرائیل و گروه تروریستی حزبالله باید جزو مفاد تفاهمنامه بین رژیم ایران و آمریکا باشد؟! در عین حال، کدام دولت مستقر در ایران و آمریکا و یا در لبنان و اسرائیل و «متحدین آنها در جنگ حاضر» میتواند تضمین دهد که «از این پس هیچ جنگ یا هیچ عملیات نظامی علیه یکدیگر آغاز نکنند و از تهدید یا استفاده از زور علیه یکدیگر خودداری کنند»؟!
بند دو یک عبارت تشریفاتی درباره عدم مداخله در «امور داخلی یکدیگر» بین طرفینی است که رابطه رسمی سیاسی ندارند و یکی ۴۷ سال است «مرگ بر آمریکا» میگوید و با صراحت مقامات آمریکایی را به ترور تهدید میکند، و دیگری نیز رهبر و مقامات ارشد لشکری و کشوری جمهوری اسلامی را با ترور و حملات نظامی از میان برداشته است.
در بند سه، «یادداشت تفاهم اسلامآباد» از اینهم فراتر میرود و تعهد طرفین به «خاتمه دائمی جنگ در تمامی جبههها، از جمله در لبنان، و بقیه مفاد این بند را» پیشاپیش در «توافق نهایی» اعلام میکند. بند سه تأکید میکند که طرفین در «حداکثر ۶۰ روز» اما «قابل تمدید با رضایت طرفین» (پس «حداکثر» دیگر چه معنی دارد اگر قابل تمدید است؟!) بدون آنکه دقیقا معلوم باشد قرار است بر سر چه چیزی توافق شود (دستکم برای مخاطبان این یادداشت تفاهم مشخص نیست جز کلیاتی که مرتب درباره برنامه اتمی تکرار میشود) «متعهد میشوند» که به «توافق دائمی» برسند.
آیا توافقی که پس از بیش از بیست سال مذاکره به جایی نرسید، و حالا قرار است طی شصت روز با بقایای جمهوری اسلامی به دست بیاید، همان «توافق خوب»ی خواهد بود که دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا مرتب از آن سخن گفته و به دولت اوباما سرکوفت زده است؟
بند چهار مربوط به رفع محاصره دریایی توسط آمریکاست که قرار است طی سی روز تکمیل شود، و باز با اطمینان از اینکه پس از ۶۰ روز (البته قابل تمدید!) «توافق نهایی» به دست خواهد آمد، ایالات متحده آمریکا متعهد میشود «تا ظرف ۳۰ روز پس از توافق نهایی، نیروهای نظامی خود را از حوزه پیرامونی جمهوری اسلامی ایران خارج کند.»
بند پنج به تعهدات جمهوری اسلامی میپردازد که متعهد شده در این ۶۰ روز هیچ هزینهای (عوارض؟) برای تردد کشتیها از خلیج فارس به دریای عمان و برعکس دریافت نکند و به « رفع موانع فنی و نظامی و مینزدایی» طی ۳۰ روز بپردازد. همچنین جمهوری اسلامی باید با حکومت عمان و «دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس» «برای تعیین اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز، مطابق با حقوق بین الملل قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز، گفتگو» و «تبادل نظر» کند.
بند شش تفاهمنامه به امتیازات آمریکا به جمهوری اسلامی پس از توافق نهایی، یعنی پس از دو ماه دیگر (البته قابل تمدید) که مذاکرات به «توافق نهایی» انجامید، اختصاص دارد که «تامین حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار» توسط آمریکا و «شرکای منطقهای» آن برای «برای بازسازی و توسعه اقتصادی» بخشی از آن است. «البته ساز و کار اجراییسازی این برنامه، به عنوان بخشی از توافق نهایی ظرف ۶۰ روز نهایی خواهد شد.»
همین ۶۰ روز پیش رو یا ۶۰ روز پس از «توافق نهایی» که طرفین متعهد شدهاند به آن برسند؟
همچنین «تمامی تائیدیهها، اسقاطیهها و مجوزهای مورد نیاز برای تراکنشهای مالی مربوطه توسط ایالات متحده آمریکا ارائه خواهد شد.» آیا این «توافق نهایی» بین جمهوری اسلامی و دولت ترامپ است یا اینکه میبایست به تصویب کنگره آمریکا نیز برسد؟ و آیا تضمینی هست که دولت بعدی مانند دولت ترامپ که از برجام خارج شد، به آن پایبند بماند؟
بند هفتم موضوعی را مطرح میکند که از نظر حقوقی و جایگاه یک کشور عضو نهادهای بینالمللی، آمریکا یا هر کشور دیگری، با یک علامت سؤال و تعجب بزرگ روبروست: «ایالات متحده آمریکا متعهد میشود به تمامی انواع تحریمها علیه جمهوری اسلامی ایران، از جمله قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل متحد، قطعنامههای شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی، و تمامی تحریمهای یکجانبه آمریکا، اعم از اولیه و ثانویه، برابر یک برنامه زمانی مورد توافق به عنوان بخشی از توافق نهایی، خاتمه دهد.» هر دولتی میتواند با طی روند حقوقی در کشور خود به تحریمهایش علیه دولتی دیگر خاتمه دهد. اما «متعهد» شدن به خاتمه دادن «انواع تحریمها» از جمله قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل متحد و شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی، وعدهای است که میباید صد درصد مطمئن بود در زمان ترامپ و با موافقت اکثریت کشورهای عضو اتفاق خواهد افتاد. آیا وی تا این اندازه به خود اطمینان دارد یا اینکه وعدهی سر خرمن داده است؟
بند هشت به موضوع اصلی «توافق نهایی» که دونالد ترامپ مرتب بر آن تأکید میکند: «ایران هرگز سلاح هستهای نخواهد داشت» برمیگردد که نکته جدیدی درباره موضع جمهوری اسلامی نسبت به بمب اتمی در آن نیست: «جمهوری اسلامی ایران مجدداً تایید میکند که سلاح هستهای تولید یا ابتیاع نخواهد کرد»! جمهوری اسلامی در تمام بیست سال گذشته و زمانی که در حال غنیسازی اورانیوم و تعبیه تونلهای زیرزمینی برای تأسیسات هستهای بود، همواره ادعا میکرد که به دنبال بمب اتمی نیست و حتا رهبرش آن را «حرام» اعلام کرده بود! نکته دیگری در این بند نسبتا طولانی نیست جز تن دادن آمریکا به «رقیقسازی [اورانیومهای غنیشده] در محل».
بند ۹ به توافق طرفین به وضعیت انتظار و تعلیق وضعیت کنونی طی ۶۰ روز آینده مربوط است: جمهوری اسلامی هیچ فعالیت هستهای نخواهد داشت و آمریکا هم تحریمهای جدید وضع نخواهد کرد و نیروهای نظامی بیشتری در منطقه مستقر نمیکند. معلوم نیست با توجه به بمبارانها علیه جمهوری اسلامی در جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، بقایای رژیم چه فعالیت هستهای در کجا میتوانست داشته باشد که کسی از خودشان هم به دلیل خطرات مختلف حاضر نیست به تأسیسات نزدیک شود!
در بند ۱۰ « آمریکا متعهد میشود بلافاصله با امضای این یادداشت تفاهم و تا زمان خاتمه تحریمها، اسقاطیههای [تعلیق تحریمهای نفتی و بانکی] وزارت خزانهداری را برای صادرات نفت خام ایران، محصولات پتروشیمی و مشتقات آنها، و تمامی خدمات مرتبط شامل تراکنشهای بانکی، بیمهها، حمل و نقل و غیره صادر کند.»
پیشتر در بند ۷ درباره «خاتمه تحریمها» پس از «توافق نهایی» وعده داده شده بود. تا آن زمان دولت آمریکا میتواند بطور یکجانبه محدودیتهای صادره را تعلیق کند اما اینکه «توافق نهایی» کی به دست بیاید (پس از ۶۰ روز البته قابل تمدید؟!) و پس از آن چقدر دولت ترامپ در خاتمه دادن به همه تحریمهای بینالمللی موفق باشد، موضوعی است که هیچکدام از طرفین این تفاهمنامه نیز نمیدانند. واقعیت و روندِ رویدادها بر اساس نوشتههای روی کاغذ و تفاهمنامهها پیش نمیرود.
در بند ۱۱ معلوم نیست از «با اجرای این یادداشت تفاهم» منظور چیست: «ایالات متحده آمریکا متعهد میشود تا وجوه و داراییهای محدود یا مسدود شده جمهوری اسلامی ایران را با اجرای این یادداشت تفاهم بطور کامل برای استفاده در دسترس قرار دهد» ولی بعد گفته میشود که طرفین «در مورد روال مربوط به آزادسازی این وجوه در طول مذاکرات، به صورت دوجانبه توافق میکنند.»
آیا آمریکا یا «با اجرای این یادداشت تفاهم» این داراییها را «بطور کامل» در اختیار رژیم میگذارد یا اینکه «در مورد روال مربوط به آزادسازی این وجود در طول مذاکرات، بطور دوجانبه توافق میکنند»! کدامیک؟! چون تا این موضوع معلوم نباشد، بقیه تأکیدات در این بند، بیمعنی است.
بند ۱۲ مربوط به ساز و کار «اجرای موفق این یادداشت تفاهم» و پیشاپیش «پایبندی آتی به توافق نهایی» است که به نظر میرسد طرفین اصل را بر این گذاشتهاند که حتما به دست میآید. در اینصورت این پرسش پیش میآید، اگر اینهمه تفاهم و درک متقابل و اعتماد بهم و اطمینان از دست یافتن به «توافق نهایی» وجود دارد، چرا بلافاصله شروع نمیکنند و سریع به آن نمیرسند؟! دلیل به نظر روشن است: تفاهم و درک متقابل و اعتماد و اطمینان وجود ندارد!
بند ۱۳ درواقع به این پرداخته که کدام بندها برای طرفین مهم هستند تا اصلا مذاکرات درباره «توافق نهایی» بتواند شروع شود:
بند ۱، که مربوط به خاتمه جنگ در همه جبههها از جمله حملات نظامی اسرائیل علیه گروه تروریستی حزبالله است و هیچ تضمینی برای آن وجود ندارد.
بند ۴، مربوط به رفع محاصره دریایی توسط آمریکا و عدم مزاحمت جمهوری اسلامی برای تردد کشتیها.
بند ۵، که تعهدات جمهوری اسلامی را برای تضمین امنیت کشتیرانی از خلیج فارس به دریای عمان و برعکس متذکر میشود.
بند ۱۰ تعلیق اجرای تحریمهای نفتی و بانکی وزارت خزانهداری آمریکا.
و بند ۱۱ مربوط به آزادسازی داراییهای مسدودشدهی ایران.
طبق این بند، آغاز مذاکرات «منوط به شروع اجرای بندهای ۱، ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ این یادداشت تفاهم و تداوم اجرای این اقدامات» است. این نکتهای است که مقامات آمریکا از جمله ترامپ به ویژه در ارتباط با لغو تحریمها و آزاد ساختن منابع مالی مسدودشده ایران بارها بر آن تأکید کردهاند: اینهمه زمانی انجام خواهد شد که اقدامات جمهوری اسلامی راستآزمایی شده و ثابت شود که به تعهدات خود پایبند مانده است. اما ساز و کار این راستآزمایی و تشخیص عمل به تعهدات معلوم نیست.
بند ۱۴، آخرین بند این «یادداشت تفاهم»، اجرای «توافق نهایی» را که قرار است با اجرای نکات بالا و پس از «حداکثر» ۶۰ روز مذاکره (البته قابل تمدید!) به دست آید، به «یک قطعنامه الزامآور» در شورای امنیت سازمان ملل متحد گره میزند.
حالا به قول خود دونالد ترامپ، چهل و پنجمین و چهل و هفتمین رئیس جمهوری ایالات متحده آمریکا، «خواهیم دید چه خواهد شد». آیا وی خواهد توانست یک «توافق خوب» و بهتر از برجامِ اوباما برای آمریکا و متحدانش با بقایای جمهوری اسلامی که رهبر و سران و سردارانشان را خودشان از میان برداشتند، برسد یا نه.
وگرنه برای بقایای جمهوری اسلامی، هر توافقی در شرایطی که همچنان نابودی محتوم خود را در برابر میبیند، حتما خوب است چون آن را مدتی دیگر نگه میدارد تا سرانجام به دست ملتی که آن را نمیخواهند و با پهلوی به دنبال غلبه بر گسستِ شوم و خونبار ۵۷ هستند به گور قرون وسطا سپرده شود. ملتی که غرب را نیز مجبور خواهد کرد تا خواستها و اهداف آن را بپذیرد.
*****
متن کامل این یادداشت تفاهم که در رسانههای داخلی ایران منتشر شده، به شرح زیر است:
جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا، به طور مشترک و با حسن نیت، در تاریخ ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ نسبت به موارد زیر توافق کردند:
- جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا و متحدین آنها در جنگ حاضر، با امضای این یادداشت تفاهم خاتمه فوری و دائمی عملیاتهای نظامی را در تمامی جبههها، از جمله در لبنان، اعلام کرده و تعهد میکنند از این پس هیچ جنگ یا هیچ عملیات نظامی علیه یکدیگر آغاز نکنند و از تهدید یا استفاده از زور علیه یکدیگر خودداری کنند و تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان را تضمین کنند. توافق نهایی خاتمه دائمی جنگ در تمامی جبههها، از جمله در لبنان، و بقیه مفاد این بند را تایید خواهد کرد.
- جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا متعهد میشوند که به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و از مداخله در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند.
- جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا به انجام مذاکرات و حصول به یک توافق نهایی در مدت حداکثر ۶۰ روز، قابل تمدید با رضایت طرفین، متعهد میشوند.
- بلافاصله با امضای این یادداشت تفاهم، ایالات متحده آمریکا شروع به رفع محاصره دریایی خود و هرگونه مزاحمت یا ممانعت علیه جمهوری اسلامی ایران میکند، و ظرف ۳۰ روز به محاصره دریایی به طور کامل خاتمه خواهد داد. در طول این مدت، تردد کشتیها متناسب با تعداد ترافیک قبل از جنگ که از سوی جمهوری اسلامی ایران برقرار میشود، خواهد بود. ایالات متحده آمریکا همچنین متعهد میشود تا ظرف ۳۰ روز پس از توافق نهایی، نیروهای نظامی خود را از حوزه پیرامونی جمهوری اسلامی ایران خارج کند.
- با امضای این یادداشت تفاهم، جمهوری اسلامی ایران ترتیباتی را با حداکثر تلاش خود برای عبور ایمن کشتیهای تجاری، بدون هزینه فقط برای ۶۰ روز، از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس، اتخاذ خواهد کرد. تردد کشتیهای تجاری بلافاصله آغاز، و با توجه به ضرورت رفع موانع فنی و نظامی و مینزدایی توسط جمهوری اسلامی ایران، ظرف ۳۰ روز برقرار خواهد شد. جمهوری اسلامی ایران با سلطنت عمان برای تعیین اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز، مطابق با حقوق بین الملل قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز، گفتگو خواهند کرد و با دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس نیز تبادل نظر میکنند.
- ایالات متحده آمریکا متعهد میشود، با شرکای منطقهای خود، برای بازسازی و توسعه اقتصادی جمهوری اسلامی ایران یک برنامه قطعی مورد توافق طرفین را با تامین حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار ایجاد کند. سازوکار اجراییسازی این برنامه، به عنوان بخشی از توافق نهایی ظرف ۶۰ روز نهایی خواهد شد. تمامی تائیدیهها، اسقاطیهها و مجوزهای مورد نیاز برای تراکنشهای مالی مربوطه توسط ایالات متحده آمریکا ارائه خواهد شد.
- ایالات متحده آمریکا متعهد میشود به تمامی انواع تحریمها علیه جمهوری اسلامی ایران، از جمله قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل متحد، قطعنامههای شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی، و تمامی تحریمهای یکجانبه آمریکا، اعم از اولیه و ثانویه، برابر یک برنامه زمانی مورد توافق به عنوان بخشی از توافق نهایی، خاتمه دهد. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا به اهمیت اساسی موضوع خاتمه تحریمها که در بالا ذکر شده است اذعان دارند و قصد خود را برای رسیدگی فوری به این موضوعات در مذاکرات، به منظور دستیابی به توافق متقابل در مورد آنها اظهار میکنند.
- جمهوری اسلامی ایران مجدداً تایید میکند که سلاح هستهای تولید یا ابتیاع نخواهد کرد. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا موافقت کردهاند که وضعیت مواد غنیشده ذخیره شده را از طریق یک سازوکار مورد توافق طرفین و مطابق با برنامه زمانی مندرج در بند ۷، حداقل به شیوه رقیقسازی در محل، تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی، حل و فصل کنند. دو طرف همچنین موافقت میکنند تا در مورد موضوع غنیسازی، و دیگر موضوعات مورد توافق دو طرف مرتبط با نیازهای هستهای جمهوری اسلامی ایران، بر اساس یک چارچوب رضایتبخش که در توافق نهایی مورد موافقت قرار خواهد گرفت، بحث کنند. توافق نهایی مفاد این بند را تایید خواهد کرد. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا به اهمیت اساسی موضوعات هستهای ذکرشده در بالا اذعان دارند و قصد خود را برای رسیدگی فوری به این موضوعات در مذاکرات، به منظور دستیابی به توافق متقابل در مورد آنها اظهار میکنند.
- جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا موافقت میکنند که تا زمان توافق نهایی وضعیت موجود را حفظ کنند؛ جمهوری اسلامی ایران وضع موجود را در برنامه هستهای خود حفظ خواهد کرد، و ایالات متحده آمریکا هیچ تحریمهای جدیدی علیه ایران وضع نخواهد کرد و نیروهای نظامی بیشتری را در منطقه مستقر نخواهد کرد.
- ایالات متحده آمریکا متعهد میشود بلافاصله با امضای این یادداشت تفاهم و تا زمان خاتمه تحریمها، اسقاطیههای وزارت خزانهداری را برای صادرات نفت خام ایران، محصولات پتروشیمی و مشتقات آنها، و تمامی خدمات مرتبط شامل تراکنشهای بانکی، بیمهها، حمل و نقل و غیره صادر کند.
- ایالات متحده آمریکا متعهد میشود تا وجوه و داراییهای محدود یا مسدود شده جمهوری اسلامی ایران را با اجرای این یادداشت تفاهم به طور کامل برای استفاده در دسترس قرار دهد. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران در مورد روال مربوط به آزادسازی این وجوه در طول مذاکرات، به صورت دوجانبه توافق میکنند. این وجوه، چه در حساب اصلی نگهداری شوند و چه منتقل شوند، برای پرداخت به هر ذینفع نهایی که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین میشود، باید به طور کامل قابل استفاده شوند. ایالات متحده آمریکا متعهد میشود که تمامی تاییدیه ها و مجوزهای لازم را در این رابطه صادر کند.
- جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا موافقت میکنند تا یک سازوکار اجرایی برای نظارت بر اجرای موفق این یادداشت تفاهم و پایبندی آتی به توافق نهایی تشکیل شود.
- پس از امضای این یادداشت تفاهم و منوط به شروع اجرای بندهای ۱، ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ این یادداشت تفاهم و تداوم اجرای این اقدامات، جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا مذاکرات درخصوص توافق نهایی را منحصرا در مورد بقیه بندها آغاز خواهند کرد.
- توافق نهایی با یک قطعنامه الزامآور شورای امنیت سازمان ملل متحد تایید خواهد شد.
(امضاء) از طرف دولت جمهوری اسلامی ایران
تاریخ
(امضاء) از طرف دولت ایالات متحده آمریکا
تاریخ
( امضاء) در حضور میانجی
از طرف دولت جمهوری اسلامی پاکستان
تاریخ
