رئیس دولت چهاردهم جمهوری اسلامی در مجمع عمومی سازمان ملل اعلام کرد که نه برنامه هستهای را کنار میگذارند و نه سلاح هستهای میسازند. ولی معلوم نیست چرا مرتب تهدید خروج از «انپیتی» را مطرح میکنند تا در پوشش «بازدارندگی هستهای» به سلاح اتمی دست پیدا کنند!
مسعود پزشکیان رئیس چهاردهمین دولت جمهوری اسلامی در هشتاد و یکمین مجمع سازمان ملل متحد (۲۲ تا ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶) اعلام کرد که رژیم ایران نه برنامهی هستهای خود را کنار میگذارد و نه سلاح هستهای میسازد و این تکرار همان حرف همیشگی تهران است. با این حال، در داخل حکومت، بحث فزایندهای در جریان است که باید از پیمان منع گسترش تسلیحات هستهای (NPT) خارج شد و سراغ ساخت سلاح اتمی با هدف بازدارندگی هستهای رفت!
بخشهای بزرگی از برنامه هستهای رژیم ایران پس از حملات سال گذشته آمریکا و اسرائیل به شدت آسیب دیده است. پیش از این حملات، کارشناسان و مقامات معتقد بودند که جمهوری اسلامی با توجه به در اختیار داشتن اورانیوم غنیشده با غلظت بالا، دانش فنی و سایر امکانات مورد نیاز، میتواند ظرف چند ماه به سلاح هستهای دست یابد.
روزنامه والاستریت ژورنال در گزارشی با عنوان «در ایران، بحث بر سر ساخت بمب هستهای علنی شده» به این تحول مهم در گفتمان داخلی جمهوری اسلامی پرداخته است. استدلال نحیفی که جمهوری اسلامی سالها بر اساس فتوای علی خامنهای رهبر کشتهشدهی نظام مبنی بر حرام بودن سلاحهای کشتار جمعی، به مجامع جهانی به ویژه آژانس بینالمللی انرژی اتمی به عنوان یک تعهد شرعی تحویل میداد.
دستیابی به سلاح هستهای، اکنون بعد از علی خامنهای زیر نظر رهبری شورایی جمهوری اسلامی (شعام) به صورت علنی در رسانههای حکومتی وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اظهارات نمایندگان مجلس شورای اسلامی و تحلیلگران مدافع بقای نظام، روزانه مطرح میگردد.
زمینهی تاریخی: فتوا، استراتژی آستانهی هستهای (هدجینگ)
وال استریت ژورنال مینویسد، اوایل دههی ۲۰۰۰ علی خامنهای فتوایی صادر کرد که ساخت و استفاده از سلاح کشتار جمعی را “حرام” میدانست. این فتوا هرگز به صورت مکتوب منتشر نشد اما، بارها تکرار گردید و مبنای سیاست رسمی رژیم تهران قرار گرفت.
جمهوری اسلامی پس از افشای برنامهی مخفی «آماد» در سال ۲۰۰۳، کار تسلیحاتی سازمانیافته را متوقف کرد و به استراتژی «آستانه هستهای» یا هدجینگ روی آورد که در آن غنیسازی اورانیوم تا سطح نزدیک به تسلیحاتی، حفظ دانش فنی و زیرساختها بدون عبور از خط قرمز ساخت سلاح، کاملا حفظ میشد.
هدف از این سیاست، ایجاد «بازدارندگی» بدون تحمل هزینههای کامل یک قدرت هستهای بود. رژیم تهران بارها اعلام کرده برنامهی هستهایاش صلحآمیز است و عضویت در معاهدهی منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) را حفظ خواهد کرد.
با این حال، غنیسازی تا ۶۰ درصد، پنهانکاری در برابر بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی و تحقیقات مرتبط با سلاح، تردیدهای غرب را افزایش داد. این در حالیست که خود علی خامنهای استدلال میکرد که سلاح هستهای حتی اتحاد جماهیر شوروی را نجات نداد و مجاهدین افغان بدون آن شوروی را شکست دادند.
جنگ، کشتهشدن خامنهای و تغییر موازنهی قدرت
به نوشتهی وال استریت ژورنال، جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ و حملات بعدی آمریکا و اسرائیل در اوایل ۲۰۲۶، تأسیسات نطنز، فردو و اصفهان را هدف قرار داد. کشتهشدن خامنهای در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ در آغاز درگیریها، یکی از مهمترین موانع سیاسی و مذهبی در برابر تسلیحاتیشدن را برداشت.
در این فضا، کارتهای بازدارندگی رژیم ایران از موشکهای بالستیک و پهپادها تا مزدوران نیابتی مانند حزبالله نتوانسته از حملات مستقیم به جمهوری اسلامی جلوگیری کند. بقایای رژیم این شکست را دلیلی برای تغییر دکترین بقا دانسته و میگویند جمهوری اسلامی «هزینه کافی» پرداخت کرده و اکنون باید پروژهی بازدارندگی هستهای (ساخت بمب اتمی) را تکمیل کند.
اظهارات حامیان رژیم و رسانههای وابسته به سپاه
رسانههای نزدیک به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مانند “فارس” و “تسنیم” مقالاتی منتشر کردند که فقط در انتظار حلالشدن یکشبهی فتوای علی خامنهای بود. در یکی از مقالات “فارس” با عنوان «چارهای جز ساخت بمب اتم نیست» آمده که جمهوری اسلامی برای دستیابی به صلح و آرامش باید بازدارندگی هستهای کسب کند تا بتواند از موضع قدرت مذاکره کند. مقاله وضعیت رژیم ایران را با چین دههی ۱۹۷۰ مقایسه کرده: آمریکا دو بار چین را به حملهی هستهای تهدید کرد اما هنری کیسینجر تنها پس از ساخت بمب اتم توسط چین به پکن رفت.
محتوای کلی این مقاله بعداً از وبسایت “فارس” حذف شد و آژانس انرژی اتمی در ایران اعلام کرد که نظر یک کاربر خصوصی بوده اما اصل پیام در فضای رسانهای باقی ماند. محمدجواد لاریجانی خواستار تعلیق عضویت در NPT شد و گفت باید کمیتهای تشکیل شود تا ببیند این معاهده به درد ایران میخورد یا نه.
ناصر ترابی از تحلیلگران جمهوری اسلامی نیز در تلویزیون دولتی ادعا کرد که مردم میخواهند «اقدام کنیم تا سلاح هستهای بسازیم. یا خودمان بسازیم یا تهیه کنیم».
همچنین احمد بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون “امنیت ملی” مجلس شورای اسلامی اعلام کرد، زمان ساخت بمب فرا رسیده چون نظام بهای آن را پرداخته است. ۷۱ نماینده مجلس اسلامی در سپتامبر ۲۰۲۵ خواستار تغییر دکترین دفاعی شدند و محسن رضایی دبیر کنونی شورای عالی “امنیت ملی” جمهوری اسلامی نیز گزینهی خروج از NPT را مطرح کرده است.
استدلال حامیان جمهوری اسلامی این است که بازدارندگی هستهای جنگ را منتفی نمیکند اما دامنهی آن را قابل کنترل کرده و گزینهی “اشغال” ایران، و درواقع سقوط نظام، را از روی میز برمیدارد.
موضع دولت و رهبر غایب: نمیخواهیم ولی میخواهیم!
رئیس دولت چهاردهم رژیم ایران، مسعود پزشکیان، بارها تکرار کرده جمهوری اسلامی به دنبال سلاح هستهای نیست ولی از حق غنیسازی اورانیوم کوتاه نمیآید. عباس عراقچی وزیر امور خارجه نیز پس از مرگ خامنهای با تکرار همین مواضع اشاره کرده است که مخالفت جمهوری اسلامی با ساخت سلاح هستهای بعید است تغییر کند اما برنامهی هستهای تعطیل نخواهد شد.
رهبر نامرئی حکومت، مجتبی خامنهای، طبق ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا بیش از پدرش تمایل به پیگیری سلاح هستهای دارد، هرچند هنوز تصمیم رسمی اعلام نشده است. با وجود این، بعضی از رسانههای غربی افرادی مانند مسعود پزشکیان و عباس عراقچی یا محمدباقر قالیباف و حتی محمدجواد ظریف را با عنوان مخالفان تسلیحات اتمی به عنوان “میانهرو” نشان میدهند.
وضعیت فنی و ارزیابیهای بینالمللی
جمهوری اسلامی پیش از جنگ ذخیرهای از اورانیوم غنیشده تا ۶۰ درصد داشت که طبق معیار آژانس بینالمللی انرژی هستهای برای ساخت چندین سلاح (ده تا یازده کلاهک اتمی) کافی بود. بخشی از این ذخیره پس از حملات اسرائیل و آمریکا زیر آوار مدفون شد. آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرده برنامهی سازمانیافتهی ساخت سلاح در حال حاضر مشاهده نمیشود اما رژیم ایران فعالیتهایی انجام داده که در صورت اتخاذ تصمیم سیاسی، به راه انداختن چرخهی هستهای را تسهیل میکند.
ساخت یک سلاح ابتدایی ممکن است چند ماه طول بکشد و تبدیل آن به کلاهک قابل نصب روی موشک زمان بیشتری نیاز دارد. تأسیسات زیرزمینی و سانتریفیوژهای پیشرفته هنوز ظرفیت غنیسازی را حفظ کردهاند.
ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل نشان میدهد تحقیقات متالورژی، مدلسازی رایانهای و مواد منفجره مرتبط با تسلیحات ادامه داشته است. پیامدهای منطقهای و بینالمللی گشودهشدن بحث دست یافتن به سلاح اتمی بطور علنی و زیر پوشش “بازدارندگی”، نگرانی غرب را افزایش داده است.
اگر جمهوری اسلامی از NPT خارج شود و به سمت داشتن سلاح اتمی حرکت کند، احتمال حملات پیشگیرانهی تازه بالا میرود. از سوی دیگر، برخی تحلیلگران معتقدند عدم قطعیت در مورد هزینهها و فایدههای تسلیحاتیشدن هنوز اهرم فشار دیپلماتیک را در دست آمریکا باقی گذاشته است. در حال حاضر دوباره دور دیگری از مذاکرات غیرمستقیم میان واشنگتن و رژیم تهران آغاز شده اما سطح اعتماد در آن بسیار پایین و ناامیدکننده است.
- با این حال، کارت هستهای جمهوری اسلامی از حالت حرام پنهان به حلال علنی، یکی از مهمترین پیامدهای اتفاقات اخیر است. اینکه این بحث به تصمیم عملی تبدیل شود یا صرفاً ابزاری برای تهدید و باجگیری باقی بماند، به محاسبات، توان بازسازی برنامه و واکنش قدرتهای خارجی بستگی دارد. آنچه مسلم است، موضوع ساخت بمب هستهای از “فتوای حرام” عبور کرده است.
