حمله به تأسیسات نیروی دریایی ارتش و سـ.ـپاه در «بندر انزلی» برای مسدود کردن یکی از مسیرهای کلیدی جابجایی پهپاد، مهمات، نفت و گندم میان مسکو و تهران بود.
روزنامه «وال‌استریت ژورنال» ۲۴ مارس (چهارم فروردین) گزارش داد، اسرائیل در حملات خود یک پایگاه دریایی در دریای خزر را هدف قرار داد که یکی از مسیرهای مهم انتقال تسلیحات میان روسیه و جمهوری اسلامی بود. مسیری که به گفته منابع آگاه، برای جابجایی مهمات، پهپاد و دیگر تجهیزات نظامی مورد استفاده قرار می‌گرفت و همزمان نقشی مهم در مبادلات کالاهایی مانند نفت و گندم میان مسکو و تهران داشت.
منابع مطلع به وال‌استریت ژورنال گفته‌اند این حمله، که هفته گذشته انجام شد، در واقع پشتیبانی روسیه از جمهوری اسلامی در جریان جنگ را هدف گرفت و به یکی از خطوط تدارکاتی حساس دو کشور ضربه زد.
این نخستین حمله اسرائیل به دریای خزر، بزرگ‌ترین پهنه آبی بسته جهان، به شمار می‌رود؛ منطقه‌ای که به‌دلیل فاصله زیاد از حوزه دسترسی نیروی دریایی آمریکا، برای مسکو و تهران امکان مبادله نسبتاً آزادانه تسلیحات و کالا را فراهم کرده است. بنادر روسیه و جمهوری اسلامی در این دریا حدود ۶۰۰ مایل از یکدیگر فاصله دارند.
این مسیر به‌ویژه برای انتقال پهپادهای «شاهد» اهمیت پیدا کرد؛ پهپادهایی که اکنون در هر دو کشور تولید می‌شوند. روسیه از این پهپادها برای حمله به شهرهای اوکراین استفاده کرده و تهران نیز آنها را برای هدف قرار دادن فرودگاه‌ها، تأسیسات انرژی و پایگاه‌های آمریکا در سراسر خلیج فارس به‌کار گرفته است.
منابع آگاه همچنین گفته‌اند همکاری مسکو و تهران در طول جنگ گسترش یافته و روسیه با در اختیار گذاشتن تصاویر ماهواره‌ای و فناوری پیشرفته‌تر پهپادی، به جمهوری اسلامی کمک کرده است تا دارایی‌های آمریکا و دیگر اهداف را در منطقه خلیج فارس هدف قرار دهد.
الیزر ماروم، فرمانده پیشین نیروی دریایی اسرائیل، در اینباره به وال‌استریت ژورنال گفت: «مهم‌ترین هدف این حمله، محدود کردن قاچاق روسیه و نشان دادن این موضوع به ایرانی‌ها بود که در دریای خزر هیچ دفاع دریایی ندارند.»
ارتش اسرائیل اعلام کرد حمله چهارشنبه گذشته به بندر انزلی ده‌ها هدف را دربر گرفته است؛ از جمله ناوهای جنگی، تأسیسات بندری، یک مرکز فرماندهی و یک کارخانه کشتی‌سازی که برای تعمیر و نگهداری شناورها استفاده می‌شد.
تصاویر بررسی‌شده توسط وال‌استریت ژورنال و «استوری‌فول» نیز خسارت به مقر فرماندهی نیروی دریایی جمهوری اسلامی در بندر انزلی و همچنین نابودی چند شناور نظامی را نشان می‌دهد، هرچند ابعاد کامل خسارت وارده به خود بندر هنوز به‌روشنی مشخص نیست.
ماروم گفته است روسیه و جمهوری اسلامی به‌احتمال زیاد تلاش خواهند کرد انتقال تسلیحات را از مسیرهای دیگر ادامه دهند، اما اسرائیل اکنون راه را برای حملات بیشتر، در صورت لزوم، باز کرده تا این عملیات را بیش از پیش مختل کند.
منابع آگاه همچنین گفته‌اند از آنجا که قاچاق نظامی در دریای خزر با تجارت کالاهای حیاتی مانند گندم درهم‌تنیده است، این حمله می‌تواند امنیت غذایی ایران را نیز تهدید کند و در عین حال پیامی روشن درباره توان اسرائیل برای افزایش فشار بر مردم ایران در صورت لزوم داشته باشد.
این حمله همزمان با حمله اسرائیل به میدان گازی پارس جنوبی انجام شد؛ میدانی که یکی از منابع مهم تأمین نیازهای غیرنظامی، از جمله تولید برق و کود شیمیایی، به شمار می‌رود.
اریک رودنشولد، مدیر پیشین بخش آسیای مرکزی در شورای امنیت ملی آمریکا و پژوهشگر ارشد کنونی در «مرکز سیاست خزر»، به وال‌استریت ژورنال گفت: «فکر می‌کنم اختلال در تأمین پهپادها و احتمالاً گندم، در کوتاه‌مدت می‌تواند تأثیری بالقوه حیاتی بر وضعیت ایران در این مقطع بگذارد.»
وزارت خارجه روسیه حمله اسرائیل را محکوم کرد و بندر هدف‌گرفته‌شده را یک مرکز مهم تجاری و لجستیکی خواند که مسکو به‌طور فعال از آن برای تجارت کالاهای غیرنظامی با جمهوری اسلامی استفاده می‌کند. مسکو همچنین نسبت به گسترش جنگ به دریای خزر هشدار داد.
ارتش اسرائیل اعلام کرده هدفش تضعیف توان نظامی جمهوری اسلامی است. دفتر نخست‌وزیر اسرائیل هم به درخواست‌ها برای اظهار نظر پاسخ نداد.
به‌نوشته وال‌استریت ژورنال، این آبراهه از زمان تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ به یکی از مسیرهای حیاتی تأمین نیازهای نظامی مسکو تبدیل شده است. روسیه از دریای خزر برای انتقال حجم زیادی از گلوله‌های توپخانه و دیگر مهمات ساخت جمهوری اسلامی به خطوط مقدم جنگ استفاده کرده است.
بر اساس اسنادی که وال‌استریت ژورنال پیش‌تر بررسی کرده بود، در سال ۲۰۲۳ کشتی‌های فعال در دریای خزر بیش از ۳۰۰ هزار گلوله توپخانه و یک میلیون فشنگ را از جمهوری اسلامی به روسیه منتقل کرده‌اند.
این مسیر در سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های فزاینده برای آمریکا و متحدانش در تلاش برای مختل کردن همکاری میان مسکو و تهران تبدیل شده است. به گفته تحلیلگران، کشتی‌های روسی و وابسته به جمهوری اسلامی هنگام تردد در این مسیر اغلب فرستنده‌های موقعیت‌یاب خود را خاموش می‌کردند و همین موضوع ردیابی آنها را دشوارتر می‌ساخت.
دولت آمریکا طی سال‌های اخیر نهادهای روسی و وابسته به جمهوری اسلامی را که در انتقال مهمات و پهپاد از طریق دریای خزر نقش داشته‌اند، تحریم کرده است؛ از جمله شرکت‌های کشتیرانی، کشتی‌ها و افراد مرتبط با این شبکه.
با این‌همه، به گفته ماریا اسنگووایا تحلیلگر مسائل روسیه در «مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی» در واشنگتن، بندر انزلی که هدف حمله اسرائیل قرار گرفت، سال گذشته شاهد سه برابر شدن حجم محموله‌ها بوده است. او گفت: «دلایلی وجود دارد که نشان می‌دهد این بندر یکی از مجراهای اصلی دور زدن تحریم‌هاست.»
نیکول گراجفسکی، استاد دانشگاه «ساینس‌پو» در پاریس و متخصص روابط جمهوری اسلامی و روسیه، نیز گفته بندر انزلی مسیر اصلی انتقال پهپادهای جمهوری اسلامی بوده است. به گفته او، فعالیت‌های نظامی در نزدیکی بخش غیرنظامی بندر انجام می‌شود؛ بخشی که شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران، که تحت تحریم آمریکا و دیگر کشورها قرار دارد، در آن رفت‌وآمد دارد.
توان اسرائیل برای بستن کامل مسیر قاچاق در دریای خزر به‌دلیل حضور روسیه با پیچیدگی روبروست. اسرائیل سال‌ها کوشیده روابط خود را با مسکو حفظ کند؛ بخشی از این سیاست برای جلوگیری از تنش در سوریه بوده، جایی که روسیه پیش‌تر حضور نظامی قابل‌توجهی داشت. اما تغییر رویکرد روسیه در منطقه و حرکت آن به‌سوی مقابله تهاجمی‌تر با آمریکا و متحدانش پس از تهاجم به اوکراین، محاسبات اسرائیل را دشوارتر کرده است.
تحلیلگران گفته‌اند اسرائیل هنگام اعلام این حمله، اشاره‌ای به نقش روسیه نکرد تا از خشم مسکو و افزایش فشار برای ورود مستقیم‌تر این کشور به جنگ جلوگیری کند. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، نیز طی ماه‌های گذشته چندین بار با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، گفتگو کرده است.
یکی از منابع آگاه نیز گفته اسرائیل به کشتی‌های روسی که همچنان در این مسیر رفت‌وآمد می‌کنند، حمله نخواهد کرد.
با این حال، تحلیلگران معتقدند هرچند این حملات مهم بوده‌اند، اما جمهوری اسلامی و روسیه احتمالاً خواهند توانست بخشی از تجارت و انتقالات خود را به بنادر دیگر در دریای خزر منتقل کنند.
گراجفسکی در پایان گفت: «این حمله قرار نیست به‌طور کامل به فروپاشی امنیت غذایی ایران یا روسیه منجر شود و حتی در زمینه انتقال پهپادها هم چنین اثری نخواهد داشت. اما می‌تواند برای مدتی این جریان را مختل کند.»
