یافتههای جدیدترین نظرسنجی ملی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) نشان میدهد ضریب نفوذ اینترنت در میان جامعه بالای ۱۵ سال کشور به ۸۹/۳ درصد رسیده، بهطوری که معیشت و درآمد بیش از نیمی از کاربران به اینترنت وابسته است.
مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) در اواخر خردادماه امسال طرح سنجش نگرش کاربران درباره شبکههای اجتماعی و فناوریهای ارتباطی را به اجرا گذاشت؛ این نظرسنجی با جامعه نمونه ۴ هزار و ۶۰ نفر از کاربران اینترنت (برگزیده از میان ۴ هزار و ۵۴۵ نفر از افراد بالای ۱۵ سال در مناطق شهری و روستایی کشور) به شیوه مصاحبه حضوری انجام شده است.
تحلیل دادههای این پیمایش نشان میدهد که در حال حاضر ۸۹/۳ درصد از جمعیت بالای ۱۵ سال کشور از اینترنت استفاده میکنند و سهم افراد غیرکاربر فقط ۱۰/۷ درصد است. این حجم از نفوذ، نشاندهنده تبدیل شدن اینترنت به یک زیرساخت حیاتی و عمومی در سراسر کشور است.
بخش مهمی از این نظرسنجی به سنجش جایگاه اقتصاد دیجیتال در زندگی روزمره ایرانیان اختصاص داشته است. یافتههای این بخش نشان میدهند ۲۰/۳ درصد از کاربران، وابستگی معیشت و درآمد خود به اینترنت و شبکههای اجتماعی را «زیاد و خیلی زیاد» توصیف کردهاند. ۹/۳ درصد میزان این وابستگی را در حد «متوسط» و ۲۵/۸ درصد در حد «کم» ارزیابی کردهاند. در مقابل، ۴۳/۵ درصد اعلام کردهاند که درآمدشان هیچگونه وابستگی به فضای مجازی ندارد.
این آمار تأیید میکند که معیشت بیش از نیمی از کاربران اینترنت در ایران (۵۵/۴ درصد)، پیوندی مستقیم یا واسطهای با پایداری شبکه و ابزارهای ارتباطی دارد.
بررسی الگوهای رفتاری جامعه در یک سال گذشته نشان میدهد که خدمات بومی حوزه اقتصاد دیجیتال به عمق زندگی روزمره مردم نفوذ کردهاند: خرید آنلاین و اینترنتی با ۵۷/۱ درصد در صدر رفتارهای دیجیتال کاربران قرار دارد. حملونقل آنلاین (اسنپ و تپسی) با ۵۵/۵ درصد در رتبه دوم ایستاده است.
آموزش مجازی (۳۷/۹ درصد)، رزرو بلیط، هتل و بومگردی (۱۷/۹ درصد) و خدمات نظافت و تعمیرات منزل (۸/۹ درصد) در ردههای بعدی قرار دارند.
در مجموع، ۲۷/۶ درصد از پاسخگویان صراحتاً اعلام کردهاند که پلتفرمهای بزرگ داخلی نظیر اسنپ، تپسی، دیجیکالا و فیلیمو به میزان «زیاد یا خیلی زیاد» گرهگشای نیازهای معیشتی و رفاهی روزمره آنها هستند.
یافتههای این نظرسنجی در حالی وابستگی قابل توجه معیشت بیش از نیمی از کاربران در ایران به اینترنت را نشان میدهد که اینترنت در ایران همواره با اختلال و فیلترینگ گسترده روبرو بوده است. همچنین حکومت در مقاطع مختلف، از جمله در شرایط جنگ و اعتراضات، به بهانه امنیت، اینترنت را قطع میکند.
اینترنت در ایران از ابتدای سال جاری میلادی به مدت سه هفته در جریان اعتراضات دی۴۰۴ و سه ماه نیز به علت جنگ اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی قطع بوده است. اینترنت در حالی پس از سه ماه قطع کامل، دوباره وصل شد که گزارشها بیانگر تداوم اختلالات از جمله فیلترینگ و کاهش سرعت حکایت دارد.
برای مثال روزنامه «شرق» اوایل تیرماه در گزارشی با اشاره به تداوم اختلال اینترنت نوشت بررسیهای تخصصی، دادههای ترافیکی و مشاهدات میدانی «شرق» نشان میدهد که با وجود اعلام رسمی مبنی بر رفع محدودیتها و بازگشت اینترنت به شرایط پیش از بحران به دستور مسعود پزشکیان، ساختار شبکه همچنان درگیر اختلالات سیستماتیک و رفتارهای متناقض نظارتی است.
این گزارش افزوده بود اختلال گسترده اینترنت در ایران مفهوم اینترنت را از یک شبکه یکپارچه جهانی به مجمعالجزایری از ارتباطات ناپایدار، مبهم و فیلترشده تقلیل داده است.
روزنامه «شرق» تأکید کرده بود در حالی که مراجع رسمی داخلی ممکن است وضعیت شبکه را عادی جلوه دهند و قطعیها را به مشکلات موضعی یا فرسودگی تجهیزات ربط دهند، مانیتورهای جهانی رصد اینترنت روایت کاملا متفاوتی از کالبدشکافی اینترنت ایران ارائه میدهند. بررسی دادههای دو مرجع معتبر یعنی رادار کلادفلر (Cloudflare Radar) و پروژه IODA نشان میدهد که ما با یک قطعی ساده روبهرو نیستیم، بلکه با یک «اختلال مهندسیشده» مواجه هستیم.
این گزارش همچنین نوشته بود اقتصاد دیجیتال ایران قربانی قطعشدن کابلها نشده، بلکه قربانی فیلترینگ چندلایه، پردازش و دخالت در بستههای ترافیکی شده است که رمق شبکه را گرفته و کیفیت را فدای کنترل کرده است.
از سوی دیگر در حالی اینستاگرام مهمترین شبکهاجتماعی مورد استفاده در ایران است و بخش عمده کسبوکارها مراحل تبلیغات، ثبت سفارش و فروش را از طریق این پلتفرم انجام میدهند اما روزنامه «همشهری» آخر خردادماه به نقل از نتایج یک پژوهش اعلام کرد ۶۸ درصد از کاربران ایرانی اینستاگرام پس از وصل شدن اینترنت بینالمللی باز هم به این برنامه برنگشتهاند.
کیوان نقرهکار، کارشناس شبکههای اجتماعی در اینباره به «همشهری» گفته بود یکی از دلائل عدم بازگشت کاربران به برنامههایی مانند اینستاگرام نیاز به استفاده از ویپیانها برای اتصال به اینترنت بینالملل است: «هنوز هم برای دسترسی به اینستاگرام نیاز به فیلترشکن هست که هم هزینه دارد و هم از نظر امنیتی ممکن است به گوشها آسیب بزند. همه این عوامل باعث میشود که کاربر به استفاده از پیامرسانهای داخلی ادامه دهد و انعکاس آن در آمار بازگشت کاربران اینستاگرام قابل مشاهده است.»
اینهمه در حالیست که تداوم اختلالات سبب کاهش شدید درآمد افرادی شده که اشتغال آنها متکی بر اینترنت است. برای نمونه رانندگان تاکسیهای اینترنتی که درآمدشان در گرو اتصال پایدار به شبکه و مسیریابهای آنلاین است، روزانه با خطاهای متعدد و کندیهای آزاردهنده دستوپنج نرم میکنند که عملاً فرآیند خدمترسانی آنان را مختل کرده است.
حمید محمودزاده، مدیرعامل پلتفرم «دیدار» و یکی از فعالان شناختهشده حوزه اینترنت نیز مسئولیت بحران فعلی را متوجه مسئولانی دانسته که در حوزه تکنولوژی و اینترنت هیچگونه دانش تخصصی ندارند اما درباره آن تصمیمگیری میکنند.
این کارشناس ریشه بسیاری از تصمیمات آسیبزا را در ناآشنایی بدنه حاکمیت با بدیهیات فناوری ارزیابی کرده است. او با انتقاد از نگاه مکانیکی به موضوع دسترسی به اینترنت، مهاجرت کاربران از پلتفرمهای جهانی به داخلی و… مشکل را در سطح دانش تصمیمگیران میداند: «نکته اینجاست که ما در ساختار حکومتی خود افرادی را داریم که هیچ دانشی در حوزه فناوریهای روز ندارند. نمیدانند چه اتفاقاتی در حال وقوع است، زیرا هیچگاه کار جدی در این حوزه انجام ندادهاند. نمایندگان مجلسی داریم که وقتی صحبت میکنند، متوجه میشویم درک درستی از اینترنت و ساختارهای آن ندارند.»
حمید محمودزاده به سیاستهای دستوری دولت در این حوزه اشاره، و چنین رویکردی را نقد کرده است: «وظیفه دولت در تمام دنیا ایجاد زیرساخت است تا بخش خصوصی روی آن کسبوکار خود را بنا کند، اما در کشور ما مسیر برعکس است. ما زیرساخت میسازیم، زحمت میکشیم، با فیلترینگ دستوپنجه نرم میکنیم و پس از عبور از موانع، فردی ناآگاه با تصمیمات محدودکننده و شعارهای ملی، تمام ساختههای ما را نابود میکند.»
