سعیده سهرابی، دکتر محمد طباطبایی * – در فضای کنونی فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی در پی «انقلاب شیر و خورشید» به رهبری شاهزاده رضا پهلوی، یکی از موضوعاتی که در کنار این تحول اجتماعی مورد توجه قرار می‌گیرد، تفاوت میان اثرگذاری واقعی و تلاش برای دیده‌شدن است. در مسیر پرفرازونشیبی که مردم ایران طی پنج دهه‌ی گذشته، با تحمل دردها و رنج‌های بسیار، برای بازیابی آزادی و کرامت انسانی خود پیموده‌اند، گاهی این نگرانی شکل می‌گیرد که ارزش «توانایی‌مداری» جای خود را به نیاز به «حضورطلبی» و کسب اعتبار اجتماعی بدهد. در چنین فضایی، ممکن است این احساس شکل بگیرد که برقراری روابط اجتماعی و بهره‌برداری از آن، بیش از آنکه در جهت پاسخگویی به نیازهای جامعه باشد، در خدمت نیازهای درونی، فرصت‌طلبی و سودجویی فردی قرار گرفته است.
در نتیجه، احساس مسئولیت اجتماعی و توجه به نیازهای جامعه در سایه‌ی نیازهای فردی و بهره‌برداری شخصی قرار می‌گیرد و حتی ممکن است فرصت‌های اجتماعی به ابزاری برای برآورده‌کردن این نیازها تبدیل شوند. جستجو برای پاسخی روشن به این پرسش‌ها و بررسی دقیق رفتارهای تکرارشونده در یک فضای شفاف، ملاک اصلی قضاوت جامعه برای عبور از مناسبات رانتی و رسیدن به جامعه‌ای شایسته‌سالار خواهد بود.
با تکیه بر نگاه و نظریه‌ی ویلیام اشترن در روان‌شناسی شخصیت، می‌توان گفت هنگامی که «هدفمندی شخصی» و نیازمندی‌های فردی در تعامل سازنده با نیازهای دیگران و در چارچوب مسئولیت‌های اجتماعی قرار نگیرند، ممکن است فرد از مسیر سالم ارتباط اجتماعی و همدلی فاصله بگیرد. این فاصله‌گیری می‌تواند در الگوهایی چون خودمحوری افراطی، نیاز به ستایش، وابستگی به تحسین و تأیید دیگران، فقدان همدلی و برتری‌جویی همراه با کم‌ارزش شمردن توانایی‌های دیگران، خود را نشان دهد.
از منظر رفتارشناسی اجتماعی، می‌توان این رفتار را چنین بازگو کرد که برخی افراد می‌کوشند با حضور خود در هر رویداد و جریان اجتماعی و یا نمایش تصویر و نام خود، اعتباری برای خویش فراهم آورند؛ گویی نگران‌اند که غیبت از یک موقعیت اجتماعی به معنای از دست دادن اعتبار یا فراموش شدن باشد. چه‌بسا این افراد خود را به جریان‌های فکری و فعالیت‌های اجتماعی پیوند دهند تا از ایده‌ها و دستاوردهای دیگران برای تقویت جایگاه اجتماعی خود بهره‌مند شوند.
آنچه که در اینجا حائز اهمیت است، این است که حضور فعالانه در جامعه و مشارکت در گفتگوها با تکیه بر توانمندی‌های شخصی، به‌خودی‌خود نه‌تنها ارزشمند است، بلکه می‌تواند نوعی مسئولیت اجتماعی نیز بشمار رود. مسئله زمانی چالش‌برانگیز می‌شود که میل به دیده‌شدن و نیاز به توجه، بر مسئولیت‌پذیری، مشارکت واقعی، شناخت کافی از توانایی‌های خود و احترام به سهم دیگران غلبه کند. این الگو می‌تواند به شکل‌های گوناگون نمایان شود؛ از جمله اظهارنظر درباره‌ی هر موضوع، حتی بدون شناخت کافی از آن، بهرهگیری از اعتبار دیگران و پیوند زدن نام خود به افراد شناخته‌شده؛ چنین رفتارهایی ممکن است به راهی برای معرفی و مطرح کردن خود تبدیل شوند.
در چنین شرایطی، ثبت حضور، جلب توجه و دیده‌شدن، حتی بیش از نتیجه‌ی واقعی فعالیت اهمیت پیدا می‌کند. هنگامی که این رفتارها با بهرهگیری حساب‌شده از دیگران همراه باشند، می‌توان از ویژگی‌های ماکیاولی سخن گفت که در آن روابط اجتماعی بصورت ابزاری برای دستیابی به اهداف شخصی مدیریت می‌شوند و فرد ممکن است در این مسیر از پنهان‌کاری، دستکاری و یا انتقال اطلاعات غیرواقعی استفاده کند.
شاید بتوان در پاسخ به این پرسش که «چرا برخی افراد می‌خواهند همه‌جا حضور داشته باشند؟» به چند انگیزه‌ی احتمالی در شکل‌گیری این رفتار اشاره کرد که می‌توانند نقشی مؤثر داشته باشند: اشتباه گرفتن شهرت با مسئولیت اجتماعی و اثرگذاری واقعی، ترس از فراموش‌شدن و نادیده گرفته شدن، رقابت بر سر کسب اعتبار و جایگاه اجتماعی، نیاز مستمر به دریافت تأیید و توجه از محیط اجتماعی و همچنین تلاش برای بهره‌برداری از موفقیت‌ها و دستاوردهای دیگران.
در چنین شرایطی، تفاوت اصلی میان افراد «اثرگذار» و «حضورطلب»، لزوما در میزان حضور یا تعداد اظهارنظرهای آنان نیست؛ بلکه در هدف، کیفیت عملکرد و نحوه‌ی برخوردشان با دیگران آشکار می‌شود. فرد اثرگذار می‌کوشد مسئله‌ای را حل کند، ارزشی بیافریند و به پیشرفت یک هدف مشترک کمک کند. او در چارچوب مسئولیت جمعی و یا همدلی، سهم و توانایی دیگران را ارج می‌نهد و به رسمیت می‌شناسد. در مقابل، فرد حضورطلب یا فرصت‌طلب بیش از نتیجه‌ی کار به دیده‌شدن خود اهمیت می‌دهد؛ نقش خود را برجسته می‌کند و پیوند با دیگران و حضور در مرکز توجه را نشانه‌ای از موفقیت خویش می‌داند.
برای تشخیص این تفاوت، طرح چند پرسش کلیدی می‌تواند راهگشا و ارزشمند باشد: آیا فرد بدون حضور دوربین و مخاطب و بدون امکان مطرح شدن نیز به فعالیت خود ادامه می‌دهد؟ آیا مسئولیت‌های دشوار را می‌پذیرد یا بیشتر به حضور در نشست‌ها و رویدادها علاقه‌مند است؟ آیا سهم واقعی دیگران را در موقعیت‌ها به رسمیت می‌شناسد؟ آیا هنگام رشد و موفقیت دیگران، از آنها حمایت می‌کند و از پیشرفتشان خوشحال می‌شود، یا بیشتر می‌کوشد خود را به آن موفقیت پیوند بزند؟
جستجوی پاسخی روشن برای این پرسش‌ها، به چالش کشیدن انگیزه‌های درونی خود و بویژه بررسی رفتارهای تکرارشونده، می‌تواند قضاوتی دقیق‌تر را فراهم کند؛ قضاوتی که از داوری بر اساس یک اتفاق یا برچسب زدن به اشخاص سنجیده‌تر است.
از این منظر، شناخت کارایی و توانایی افراد، ارزیابی دقیق توانایی‌ها و قابلیت‌های آنان و آگاهی از این الگوهای رفتاری در فرایند انتخاب افراد و واگذاری مسئولیت اجتماعی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بویژه در جایگاه مدیریتی و نقش‌هایی که با مسئولیت اجتماعی گسترده همراه‌اند، حضور افرادی اهمیت دارد که بتوانند اهداف مشترک گروهی را بر منافع و شهرت فردی خود مقدم بدانند.
در پایان، می‌توان تفاوت میان «اثرگذاری و حضورطلبی» را چنین بازگو کرد که «برخی افراد می‌کوشند با انجام کارهای ارزشمند شناخته شوند و برخی دیگر می‌کوشند با شناخته‌شدن ارزشمند به نظر آیند». این تفاوت همیشه در ظاهر آشکار نیست، اما با بررسی عملکرد واقعی، میزان مسئولیت‌پذیری جمعی، صداقت در بیان سهم دیگران و رفتار اخلاق‌مدارانه‌ی فرد در موقعیت‌هایی که امکان دیده‌شدن وجود ندارد، بهتر می‌توان آن را تشخیص داد. در نهایت، آنچه که به افراد اعتبار واقعی می‌بخشد صرفا حضور در فضای اجتماعی نیست، بلکه ارزشی است که بوجود می‌آورند، مسئولیتی است که می‌پذیرند و اثری است که از خود بر جای می‌گذارند.
*دکتر محمد طباطبایی، روان‌شناس بالینی، روانکاو
توضیح:
«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب علاقمندان، نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسی‌زبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
