این روزها شاهزاده رضا پهلوی به عنوان رهبر انقلاب شیروخورشید ایران دور دیگری از سفر اروپایی خود را با دیدار و گفتگو در بلژیک و آلمان و لهستان پشت سر گذاشت. آنچه وی بیش از چهار دهه است برای آن مبارزه می‌کند، و در این سفرها و دیدارها بر آن تأکید می‌ورزد، موضوع جدیدی نیست و در دهه‌های گذشته نیز در گفتگوهای مختلف به آنها پرداخته و بر آنها پافشاری کرده است. گزارشی که در زیر می‌خوانید، مربوط به ۲۳ سال پیش و ژانویه ۲۰۰۳ است که وی به لندن سفر کرده بود.
شاهزاده رضا پهلوی که برای یک دیدار سه‌روزه به لندن سفر کرده بود، علاوه بر دیدار با بیش از ۵۰ تن از نمایندگان پارلمان انگلستان از مجلس اعیان و عوام، روز سه‌شنبه اول بهمن‌ماه در یک کنفرانس خبری با حضور نمایندگان خبرگزاری‌ها و گزارشگران بین‌المللی و ایرانی شرکت کرد و به سؤالات آنان پاسخ گفت.
در آغاز کنفرانس مطبوعاتی که به دعوت «انجمن مطبوعات خارجی» برگزار شد، شاهزاده رضا پهلوی طی سخنان کوتاهی نمایندگان مطبوعاتی و خبرگزاری‌های خارجی و ایرانی حاضر در جلسه را در جریان مبارزات مردم ایران برای دستیابی به آزادی و دموکراسی قرار داد و از همه کشورهای جهان به ویژه کشورهای اروپائی خواست که بجای سرمایه‌گذاری بر روی رژیم اسلامی، رژیمی که در آن حقوق مردم زیر پا گذاشته می‌شود و اصلاح‌پذیر نیز نمی‌باشد، بر روی مردم ایران سرمایه‌گذاری کنند و از خواست‌های مردم ایران برای ایجاد یک حکومت سکولار و دموکراتیک از راه یک همه‌پرسی عادلانه تحت نظارت داخلی و بین‌المللی حمایت کنند.
رضا پهلوی گفت، هموطنان من مانند همه ملت‌های پیشرفته و مترقی جهان، استحقاق آن را دارند که از حقوق سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آنگونه که در خور ملت متمدنی چون ایران است بهره‌مند شوند.
شاهزاده رضا پهلوی همچنین گفت، مبارزات مردم ایران برای دستیابی به آزادی و دموکراسی نباید از سوی دولت‌ها و مردم جهان نادیده گرفته شود و مورد بی‌اعتنائی واقع گردد. مردم ایران، همانند مردم آفریقای جنوبی که در دوران مبارزه از پشتیبانی جهانیان بهره‌مند شدند، امروز به حمایت معنوی دولت‌ها و ملت‌های جهان احتیاج دارند و بطور قطع آنهایی که در این دوران حساس در کنار آنها بایستند و از آنان حمایت کنند، فراموش نخواهند کرد.
رضا پهلوی در مورد نقش خویش در این مبارزه ملی گفت: روزی که مردم ایران به یک رفراندوم عادلانه زیر نظارت داخلی و بین‌المللی برای تعیین نظام آینده کشور دست یابند، وظیفه و تعهدی که من برای خود قائل شده‌ام خاتمه می‌یابد. از این نظر من به نوع حکومت آینده و نقش احتمالی خود، به هیچ وجه فکر نمی‌کنم و بر این عقیده‌ام که نوع نظام دموکراتیک آینده را مردم با رأی خود تعیین خواهند کرد.
یکی از خبرنگاران نظر شاهزاده رضا پهلوی را پیرامون حمله احتمالی آینده آمریکا و متحدان آن به عراق و لزوم کاربرد عملیات نظامی جویا شد.
رضا پهلوی گفت، قدر مسلم این است که هیچکس خواهان جنگ نیست. هدف اساسی، برچیدن دیکتاتوری‌ها و رژیم‌هائی است که هم برای مردم خود و هم برای سایرین دردسرآفرین هستند تا بجای آن نظام‌های دموکراتیک استقرار یابند. کاربرد عملیات نظامی فقط در صورتی است که راه‌های دیگر به نتیجه نرسد و جنگ غیرقابل اجتناب باشد. آنچه مهم است نتیجه‌ای است که از آن حاصل می‌شود؛ اگر عملیات نظامی در نهایت به ایجاد حکومت دموکراتیک بیانجامد، آنگاه با توجه به نتیجه‌ای که به دست آمده آسانتر می‌توان به قضاوت نشست.
خبرنگار دیگری گفت: شما وارث سلطنت ایران هستید و رهبری مبارزات مردم برای رسیدن به آزادی و دموکراسی را در دست گرفته‌اید. در حال حاضر در ایران نشانه‌های زیادی از حرکت‌های مردمی مشاهده می‌شود. مسئله مهم نیرو و قدرت مردم است. اگر مردم در سطح وسیع و بطور انبوه به خیابان‌ها بریزند و در مقابل رژیم بایستند، شما به نیروی مردم تکیه می‌کنید یا به حمایت‌های قدرت‌های خارجی و از جمله آمریکا؟
رضا پهلوی در پاسخ گفت: همه مردم خواستار تغییر وضع و برکناری رژیم اسلامی و استقرار یک حکومت غیرمذهبی و دموکراتیک هستند. زمینه‌های یک قیام عمومی فراهم شده و این جنبش همگانی در حال شکل‌گیری است که باید هر مرحله از این جنبش همگانی را شناخت و به درستی تشخیص داد. در این راه تا کنون دانشجویان، جوانان، معلمان، نویسندگان، روزنامه‌نگاران و دگراندیشان که بخش‌های شاخص جامعه هستند قدم به میدان گذاشته و بهای سنگینی نیز برای مبارزات خود پرداخته‌اند که از این نظر همه ما به این هموطنان خود مدیون و بدهکار هستیم.
این جوشش و جنبش به تدریج دارد طبقات عادی مردم و سطوح پائین جامعه را نیز در بر می‌گیرد و آنان نیز وارد میدان مبارزه می‌شوند. تنها با خروش همگانی مردم و طبقات عادی است که رژیم ناگزیر سقوط خواهد کرد. بنابراین قدرت اصلی و آنچه می‌تواند وضع را عوض کند نیروی مردم است وهر نظام جایگزینی که بخواهد در ایران بر سر کار آید باید توسط مردم تعیین شود. در نتیجه به هیچ نیروی دیگری بجز مردم نباید تکیه کرد. بدین ترتیب مردم ایران برای رسیدن به اهداف خود نیازی به مداخله خارجی یا احیاناً عملیات نظامی- که اساساً مطرح هم نیست- ندارند. خواست ما از همه دولت‌ها تنها این است که از رژیم حاکم بر ایران حمایت و پشتیبانی نکنند، بقیه کارها را خود مردم انجام می‌دهند.
خبرنگار دیگری پرسید: شما از مبارزه مردم عادی و طبقات متوسط در سطح وسیع و گسترده صحبت می‌کنید. آیا فکر نمی‌کنید که رژیم اسلامی که به انواع تجهیزات نظامی مسلح است با کاربرد زور جنبش مردمی را سرکوب کند؟
شاهزاده رضا پهلوی گفت: نیروهای نظامی خود نیز بر این باورند که وظیفه آنها تنها حفاظت از سرزمین ایران در مقابل حملات خارجی است و بنابراین حاضر به مقابله با مردم و سرکوب آنان نخواهند شد چنانکه هم‌اکنون نیز بطور جدی از رویاروئی با مردم پرهیز می‌کنند. حتی افراد بسیجی وحزب‌اللهی نیز که از خود مردم هستند حاضر نیستند رودر روی هموطنان و برادران و خواهران خود بایستند و خشونت به کار برند. تجربه‌های ملموسی در دست است که نشان می‌دهد در اینگونه موارد که اکثریت مردم به خیابان‌ها می‌ریزند نیروهای نظامی از برخورد با هموطنان خویش خودداری می‌کنند و حاضر نمی‌شوند به روی آنها اسلحه بکشند. در چکسلواکی، در قضیه صرب‌ها و همچنین در روسیه دیدیم که نظامی‌ها دخالت نکردند. نمونه بارز آن را نیز در کشور خودمان تجربه کردیم و دیدیم که نظامی‌ها خود را کنار کشیدند.
بنابراین تردیدی نیست که در صورتی که مبارزه مردم جنبه همگانی پیدا کند، به هیچوجه نیروهای نظامی و حتی عوامل شبه‌نظامی رژیم با مردم به مقابله نخواهند پرداخت. در حال حاضر بخش‌هائی از عوامل درون حکومت هم به تدریج به مردم می‌پیوندند. آنها بطور دقیق با مشکلات مردم مانند فقر شدید، فساد و فحشای گسترده، گسترش مواد مخدر و سایر مشکلات آشنا هستند و بدین ترتیب هر روز بیشتر و بیشتر از روحانیون حاکم رویگردان می‌شوند و به مخالفان رژیم می‌پیوندند.
خبرنگار دیگری نظر رضا پهلوی را درباره وضعیت دریای خزر پرسید و گفت روسیه و سایر کشورهای حاشیه دریای خزر از هم‌اکنون این دریا را میان خود تقسیم کرده‌اند و حتی اقداماتی برای بهره‌برداری از منابع آن با همکاری شرکت‌های نفتی بین المللی آغاز شده است. نظر حکومت آینده ایران در مورد این بهره‌برداری‌ها و اقدامات شرکت‌های نفتی چه خواهد بود؟
رضا پهلوی در پاسخ گفت: این درواقع به عهده دولت آینده است که در این زمینه تصمیم بگیرد نه با من. اما عقیده شخصی من این است که به نظر همه ایرانیان دوران جنگ سرد دیگر به پایان رسیده است. ایران منافعی در ارتباط با دریای خزر و منابع آن دارد که باید حفظ گردد و از جمله اینکه در مورد صادرات نفت مسیر ایران اقتصادی‌ترین و کوتاه‌ترین مسیر برای انتقال نفت است. ولی متأسفانه رژیم کنونی نتوانسته است منافع ملی ما را در این رابطه تأمین و حفظ کند. تنها با حضور یک دولت مسئول و مورد حمایت مردم است که می‌توان منافع ملی ایران راحفاظت کرد.
رضا پهلوی در پاسخ خبرنگار دیگری که در خصوص جدائی دین از حکومت سئوال کرد، گفت: مردم ایران پس از ۲۴ سال این نکته را به خوبی دریافته‌اند که حکومت روحانیون که زیر نام دین شکل گرفته نه تنها حقوق طبیعی و اجتماعی ملت را زیر پا نهاده، بلکه لطمات شدیدی نیز به دین اسلام و مسلمانان وارد آورده است. از این رو می‌توانم اطمینان بدهم که امروز اکثریت قریب به اتفاق مردم ایران خواستار جدائی دین از حکومت هستند. اگر به بحث‌ها و مناظراتی که این روزها در ایران وجود داردتوجه کنیم، گزارش‌ها و مقالاتی را که منتشر می‌شود مطالعه نمائیم، به وضوح به این واقعیت پی می‌بریم.
امروز بسیاری از روحانیونی که در رژیم اسلامی حضور داشته و در شکل‌گیری و استقرار آن نقش ایفا کرده‌اند، حتی روحانیون بلندپایه‌ای مانند آیت‌الله منتظری و آیت‌الله طاهری و دیگران هم از وضع موجود رنج می‌برند و از اینکه به اسلام صدمه وارد شده ناخرسندند. بنابراین جدائی دین از حکومت نه تنها برای استقرار دمکراسی حیاتی است بلکه برای حفظ احترام و حرمت دین و مذهب نیز ضروری است. دین اساساً یک مسئله شخصی است و مردم باید در انتخاب هر دینی که می‌خواهند آزاد باشند. حکومت اصولاً نباید در امور اعتقادی و دینی مردم مداخله کند. هموطنان من تاوان سنگینی در این سال‌ها از بابت دخالت دین در حکومت پرداخته‌اند و امروز به این نتیجه قطعی رسیده‌اند که دین باید از حکومت جدا شود.
شاهزاده رضا پهلوی در پاسخ به خبرنگار دیگری که نظر او را پیرامون نقش و جایگاه روحانیون در آینده پرسید، اظهار داشت: مفهوم جدائی دین از حکومت این نیست که باید با دین و مذهب مردم به ستیز برخاست. مانند همه جوامع پیشرفته، دین که از امور خصوصی مردم است باید بدون هیچگونه تبعیض میان ادیان مختلف، محترم شمرده شود و مردم نیز آزاد باشند که هر دینی را که می‌خواهند داشته باشند. در چنین شرایطی روحانیون نیز به امور معنوی و وظائف ارشادی خود خواهند پرداخت و احترام آنان نیز محفوظ خواهد ماند.
خبرنگار دیگری گفت، تجربه حکومت جمهوری اسلامی و فشارهائی که به مردم وارد می‌شود موجب رویگردانی بسیاری از مردم از اسلام شده است. طبق گزارش‌ها اخیراً در یک نهاد فرهنگی و آموزشی نزدیک به بیست نفر دین خود را عوض کرده‌اند.
رضا پهلوی گفت طبیعی است که هرچه فشار بیشتر باشد اینگونه واکنش‌ها نشان داده می‌شود. مردم در مقابل هر چیزی که تحمیلی باشد واکنش نشان می‌دهند. همین گونه اتفاقات است که روحانیون دلسوز به اسلام را نیز نگران کرده است که پیشتر به آن اشاره کردم. اما این را نیز باید در نظر داشت که در تحلیل نهائی، ایرانیان مردمانی نیستند که بسادگی و آسانی فرهنگ و سنن خود را فراموش کنند و دین خود را رها نمایند. مهم این است که می‌خواهند آزاد باشند و حق انتخاب داشته باشند و هیچ چیز به آنان تحمیل نشود. تنها در یک نظام سکولار و دمکراتیک است که این آزادی تأمین می‌شود.
رضا پهلوی در پاسخ خبرنگار دیگری که در زمینه روند مبارزات مردم و نقش وی در مبارزه پرسید گفت مردم ایران فارغ از اینکه دولت‌های خارجی چه رفتاری دارند مبارزه خود را ادامه می‌دهند و این پیکار تا آزادی ایران و دستیابی مردم برای برپائی یک فراندوم با نظارت داخلی و خارجی دنبال خواهد شد. مبارزان خارج از کشور هم این تعهد را به عهده گرفته‌اند که صدای هموطنان خود را به گوش جهانیان برسانند و افکار عمومی را با خواست‌های مردم ایران آشنا سازند. کارهای زیادی در پیش است که باید انجام شود و انجام خواهد شد. در حال حاضر این شرایط که من در میان مردم داخل کشور باشم هنوز فراهم نیست اما به محض اینکه ما بتوانیم پیوند بین مبارزان داخل و خارج را برقرار کنیم و این حرکت را در سطح وسیع به داخل منتقل نمائیم، من در ایران و در میان مردم ایران خواهم بود.
خبرنگاری پرسید آیا فکر می‌کنید مردم داخل کشور از شما استقبال کنند؟
رضا پهلوی گفت استقبالی که تا کنون مردم ایران کرده و حمایت‌هائی که به عمل آورده‌اند واقعاً چشمگیر و بسیار وسیع است. پاسخ‌های مثبت و پشتیبانی‌هائی که از داخل کشور بخصوص از سوی دانشجویان، جوانان، زنان و مردان ایرانی گرفته‌ایم بسیار گسترده و امیدوارکننده بوده است. به اعتقاد من آنچه باعث این استقبال وسیع شده، باورهای من، اندیشه‌هایم و گفته‌های من بوده که به آنها سخت پای‌بندم و مردم هم مشاهده کرده‌اند که به آنچه می‌گویم وفادار هستم. آنچه من عرضه می‌کنم، از آنجا که خواسته‌های خود مردم را شامل می‌شود، مورد استقبال قرار گرفته است. همواره گفته‌ام که بیش از هر چیز و پیش از هر چیز فقط باید به ایران و رهائی ایران فکر کرد، بقیه مسائل را مردم با رأی خود تعیین خواهند کرد.
خبرنگار دیگری که تصور می‌کرد رضا پهلوی بتازگی فعالیت خود را آغاز کرده سئوال کرد چه دلیلی دارد که شما اکنون شروع به مبارزه کرده‌اید. آیا این امر به گفتگوهائی که میان اتحادیه اروپا و حکومت ایران در بروکسل جریان دارد مربوط می‌شود؟
رضا پهلوی گفت فعالیت‌های من سابقه‌ای طولانی دارد امّا از دو سال و نیم پیش که جنبش دانشجوئی و در پی آن جنبش مردمی توسعه پیدا کرد طبعاً این فعالیتها نیز گسترش یافت و وارد مرحله تازه‌ای شد. مردم ایران بطور جدی خواهان تغییرات بودند و در جریان انتخاب خاتمی هم در واقع به رژیم و روحانیون حاکم واکنش منفی نشان دادند و کاندیدائی را که ظاهراً مورد تائید حاکمان نبود برگزیدند به این امید که شاید بتواند دست به اصلاحات بزند. اما پس از مدت کوتاهی دریافتند که حکومت اسلامی به لحاظ ماهیتی که دارد اصلاح‌پذیر نمی‌باشد. از این رو با حرکت دانشجویان در ایران، جنبش مردمی نیز آغاز شد.
از طرف دیگر، در این مدت جهان هم تشخیص داد که رژیم روحانیون حاکم بر ایران قابل اعتماد نیست. همه این‌ها قبل از حادثه ۱۱ سپتامبر اتفاق افتاد و سرانجام با این حادثه جهانیان نیز پی بردند که مردم ایران از تروریسم هم رنج می‌برند.
خبرنگار خبرگزاری دولتی جمهوری اسلامی، در سئوالی که آمیخته با یک رشته اتهامات علیه محمدرضا شاه فقید و نظام پیشین ایران بود گفت در زمان پدر شما مخالفان را به زندان می‌انداختند و سوابق زیادی در دست است که این مخالفان را شکنجه می‌دادند. از طرف دیگر رژیم گذشته ایران حکومت ملی دکتر مصدق را که مورد تائید مردم بود در سال ۱۳۳۲ (۱۹۵۳) در یک کودتا که با همکاری سازمان سیا و اینتلیجنت سرویس انجام شد سرنگون کرد. علاوه بر این پدر شما مبالغ هنگفتی از ثروت مملکت را از کشور خارج کرد. آیا شما اگر به ایران باز گردید بابت این موارد از مردم معذرت خواهید خواست؟
شاهزاده رضا پهلوی گفت این مایه خوشحالی است که به سبب آزادی بیان، شما هم می‌توانید اینگونه سئوالات را مطرح کنید.
اما برای من شگفت‌آور است که آنچه می‌گوئید واقعاً درست است و به آن اعتقاد دارید یا اینکه تنها یک سلسله اتهامات و حدس و گمان را مطرح می‌کنید. قبل از هر چیز این را بگویم که من تنها افکار و اندیشه‌های خودم را نمایندگی می‌کنم و از این بابت هیچ موردی برای معذرت‌خواهی وجود ندارد. ولی این نکاتی را که عنوان می‌کنید تنها یک تعدادی اتهام و حدس و افتراست که در ۲۴ سال گذشته بطور دائم از سوی رژیم جمهوری اسلامی تکرار شده و هدف از آن هم این است که اعتبار و ارزش نظام پیشین ایران و همچنین اعتبار و منزلت پدرم را خدشه‌دار کنند. اما با این حال مردم در این مدت به اندازه کافی درباره رویدادهای ایران در نظام پیشین مطالعه کرده و آگاهی‌های وسیعی در این زمینه به دست آورده‌اند. به همین دلیل دیگر این گونه افتراها و اتهام‌ها را باور ندارند. به عنوان مثال در مورد اتهامات مالی و خارج کردن ثروت از مملکت که مطرح کردید با اطمینان کامل می‌گویم که چنین مسأله‌ای اساساً صحت ندارد. اتهامات بی‌اساسی است که صرفاً برای خدشه‌دار کردن شخصیت و اعتبار پدرم عنوان می‌شود وگرنه تاکنون حتی یک سند و مدرک د راین زمینه ارائه نشده و این در حالی است که رژیم اسلامی به همه اسناد و مدارک دوران گذشته دسترسی دارد. مسأله این است که ما باید تحلیل‌های خود را براساس واقعیت‌ها استوار کنیم و توجه داشته باشیم که میان اتهام و واقعیت فاصله زیادی وجود دارد. با همه این احوال من به شخصه پاسخگوی آنچه در نظام گذشته اتفاق افتاده نیستم و اگر احیاناً در مواردی اصول حقوق بشر زیر پا گذاشته شده باشد طبعاً مورد تائید من نخواهد بود. ولیکن نظر من این است که پس از تغییر رژیم، در حکومت آینده کمیسیون‌های ویژه حقیقت یاب باید تشکیل شود و با همکاری صاحب‌نظران، تحلیل‌گران و افراد صالح، با مطالعه و تفحص در اسناد و گزارش‌ها، واقعیت این رویدادها روشن شود. از نظر من که یک شخص مدرن متفکر و پراگماتیک هستم، آنچه اهمیت دارد آینده ایران و آینده مردم ایران است، نه تنفر و کینه‌ای باید وجود داشته باشد و نه قصد انتقام‌گیری در کار باشد. مسائل گذشته را هم باید به کمیسیون‌های حقیقت‌یاب سپرد تا حقایق را آشکار سازند.
خبرنگار خبرگزاری جمهوری اسلامی گفت شما از حقیقت صحبت کردید. این دیگر یک حقیقت آشکار است که حکومت ملی دکتر مصدق توسط یک کودتای آمریکائی ــ انگلیسی سرنگون شد و این چیزی است که همه به آن باور دارند.
رضا پهلوی گفت گرچه بیشتر ترجیح می‌دهم که در مورد آینده گفتگو کنم تا گذشته ولی در پاسخ شما به این نکته اشاره می‌کنم که اینکه دولت دکتر مصدق سقوط کرد تردیدی درآن نیست. امّا اینکه چه عواملی در سقوط حکومت وی تأثیرگذار بود و چه عللی، اعم از داخلی و خارجی، دست به دست هم داد تا کار به اینجا کشید، این‌ها مسائلی است که باید پژوهشگران و تاریخ‌نویسان در مورد آن بررسی کنند و حقایق را روشن سازند. طبیعی است که تا این بررسی‌ها انجام نشود به تحلیل واقعی و روشنی در این زمینه دست نمی‌یابیم.
در پایان، مدیر تلویزیون رنگارنگ لندن که این برنامه را برای پخش سراسری ضبط می‌کرد، گفت: شما در ۲۴ سال گذشته فعالیت چشمگیری در راه مبارزه برای آزادی نشان داده و اکنون نیز این فعالیتها را گسترش داده‌اید. با توجه به تواناییها و قابلیتهایی که در شما وجود دارد تصور نمی‌کنید اگر در آینده نقش پادشاه را عهده‌دار شوید، عملا به دلیل اینکه پادشاه فردی غیر مسئول است، استفاده از این تواناییها و ظرفیتها امکان‌پذیر نیست و آیا بهتر این نیست که شما در آینده نقش رئیس جمهوری را عهده‌دار شوید؟
رضا پهلوی گفت همچنان که بارها تأکید کرده‌ام آنچه اکنون اهمیت دارد، رهایی ایران و دستیابی مردم به یک رفراندوم آزاد برای تعیین نوع حکومت دمکراتیک آینده است. وظیفه‌ای که برای خود قائلم با دستیابی مردم به این رفراندوم، خاتمه می‌یابد و این دیگر با مردم ایران است که چه نظامی را انتخاب کنند و چه نقشی را به من واگذار نمایند. از نظر من اینکه در آینده نقش پادشاه داشته باشم یا رئیس جمهوری یا حتی یک شهروند عادی باشم، هیچ تفاوتی ندارد.
*این گزارش نخستین بار بهمن ۱۳۸۱/ ژانویه ۲۰۳ در شماره ۹۴۱، کیهان لندن چاپ و منتشر شد.
