کتایون حلاجان – نمایشگاه مشترک عتیق رحیمی و دانا فرزانه‌پور با نام «سایه‌ها و سکوت‌ها» از تاریخ ۲۹ اکتبر تا ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ در شهر پاریس برقرار است. این نمایشگاه با کوشش کامی پاکدل، مدیر هنری و کارگردان سینما، پیرامون کتاب «سکوت‌های کلکته» که به‌تازگی از این دو هنرمند در فرانسه منتشر شده شکل گرفته است.
دانا فرزانه‌پور صدابردار باسابقهٔ سینما در فرانسه است. او از سال ۲۰۰۱ تاکنون در کنار فعالیت حرفه‌ای خود عکاسی می‌کند. در سال ۲۰۱۱ دانا فرزانه‌پور برای صدابرداری در فیلم «چَترَک» ساختهٔ ویموکتی جایاسوندارا به کلکته می‌رود و در کنار فیلم‌برداری شروع به عکاسی از شهر می‌کند. پس از اتمام فیلم او با عکس‌های خود به پاریس برمی‌گردد و چندی بعد در یک ورک‌شاپ، عکس‌ها توجه Bill Kouwenhoven عکاس و ویراستار مجله «Hotshoe magazine» را به خود جلب می‌کند. با تشویق او دانا فرزانه‌پور دوباره به کلکته بازمی‌گردد و این بار فقط برای عکاسی کردن.
عتیق رحیمی نویسنده و کارگردان سرشناس افغان در سال ۲۰۰۷، برای پروژه سینمایی‌اش با اقتباس از داستان کوتاه «کابلی‌والا» اثر رابیندرانات تاگور به کلکته می‌رود. پروژه کنسل می‌شود، عتیق رحیمی به پاریس بازمی‌گردد اما چیزی از کلکته در او باقی می‌ماند. عتیق رحیمی در عکس‌های دانا فرزانه‌پور آنچه را که نتوانسته بود فیلم‌برداری کند پیدا می‌کند: خلأ، انتظار و نفس کشیدن شهر در فاصلهٔ میان دو لحظه…
عتیق رحیمی آنچه را که پیش از ثبت تصویر رخ داده و آنچه را که ممکن است پس از آن اتفاق بیفتد، در خیال خود مجسم می‌کند و شروع به نوشتن می‌کند. این گفت‌وگو میان عکاس و نویسنده دوازده سال ادامه پیدا می‌کند تا سرانجام کتاب «سکوت‌های کلکته» از دل آن متولد می‌شود.
در نمایشگاه «سایه‌ها و سکوت‌ها»، این گفت‌وگو شکل تازه‌ای به خود می‌گیرد. نگاه دانا فرزانه‌پور که در خیابان‌های کلکته میان ویرانه‌ها، کاخ‌های متروک و محله‌های مردمی شهر پرسه می‌زند و نگاه عتیق رحیمی که سرنوشتش از سال ۲۰۰۷، پس از ناکامی در اجرای پروژهٔ سینمایی‌اش همچنان با کلکته گره خورده است.
در این نمایشگاه، کنار عکس‌های دانا فرزانه‌پور، عتیق رحیمی بر روی کاغذ ژاپنی دست‌ساز که به شیوه سنتی از الیاف طبیعی درست شده‌اند با مرکب چینی، قطعاتی از عکس‌های دانا فرزانه‌پور را بازآفرینی کرده و آن را با خط نستعلیق فارسی آمیخته است. عتیق رحیمی می‌گوید: «کار کردن روی این کاغذهای ظریفِ ژاپنی هفته‌ها زمان برده است.»
در کتاب «سکوت‌های کلکته» عکسی از یک درخت معروف به انجیر هندی (بانیان) در شهر کلکته وجود دارد. تفاوت این درخت در این است که ریشه‌های آن از شاخه‌هایش آویزان می‌شوند و زمانی که به زمین می‌رسند در خاک فرو می‌روند و تنه تازه‌ای را می‌آفرینند.
عتیق رحیمی در کنار این عکس می‌نویسد: «شنیده بودی که درختان اینجا دو حافظه دارند. حافظه نخست عمیق و آرام به درون زمین فرو می‌رفت؛ آهسته و صبور، همچون پیرمردی که رازهایش را برای خود نگه می‌دارد. با همان سماجتی در جست‌وجوی آب بود که تبعیدی در جست‌وجوی سرزمین ازدست‌رفته‌اش. این حافظه ریشه‌ها بود سنگین از سکوت، تغذیه‌شده از قرن‌ها نیایش و از واژه‌هایی که در حماسه‌ها و افسانه‌ها منجمد شده بودند. هر ریشه به سوی مرکزی نامرئی فرو می‌رفت، با این باور که تنها یک حقیقت وجود دارد و باید تا پایان به آن چنگ زد.
اما حافظه دیگر، در سطح زمین می‌خزید، سبک و سرکش. در امتداد سنگ‌ها می‌دوید، از دیوارها بالا می‌رفت، از شاخه‌ای به شاخهٔ دیگر می‌پرید، گویی هر پیچ‌وخم، خود مقصدی بود. این حافظه تصادف بود، حافظهٔ دیدارهای پیش‌بینی‌نشده، مسیرهایی که بی‌آنکه بدانیم چرا، در آن‌ها قدم می‌گذاریم. از تنه اجازه نمی‌گرفت، در پی بازگشت نبود و چیزی جز طعم حرکت با خود حمل نمی‌کرد. شهر کلکته در گوشم زمزمه می‌کند که این ریشه‌ها به چه بدل خواهند شد.»
عتیق رحیمی در صفحه دیگری از کتاب می‌نویسد: «می‌گویند هند از جهان وسیع‌تر است و من اضافه می‌کنم، کلکته از هند وسیع‌تر است. می‌گویند این شهر یکی از پرجمعیت‌ترین شهرهای جهان است. شاید. اما برای من، بیش از هر چیز، مکانی خواهد ماند که در آن خانه‌ها می‌آموزند چگونه به جنگل تبدیل شوند؛ جایی که کاخ‌ها اجازه می‌دهند کسانی که هرگز صاحب آن‌ها نبودند در آن‌ها سکونت کنند. جایی که ریشه‌ها پنجره‌ها را همچون دَر انتخاب می‌کنند و نور هنگام صبح با مهربانی یک پرستار از روی پوست جذامیِ نماها عبور می‌کند.
شهری که پاک نمی‌کند، بلکه لایه‌لایه روی هم می‌نشاند. شهری که فراموش نمی‌کند، بلکه از نو می‌نویسد.
در این نوشتارِ لایه‌لایه، در این ورق خوردنِ عصرها، چیزی درون من به اثبات رسید: می‌توان از آنچه ترکت می‌کند جان سالم به در برد، به شرط آنکه بپذیری ریشه‌ها گاهی در جهت وارونه می‌رویند.»
نمایشگاه «سایه‌ها و سکوت‌ها» در گالری GALERIE VIRGINIE LESAGE در شهر پاریس تا ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ برقرار است.
