مرتضی انواری – خبرهای سیاسی هر روز عوض می‌شوند. گاهی خبر یک مذاکره یا کاهش تنش این تصور را پدید می‌آورد که جمهوری اسلامی از بحران عبور کرده است. گاهی یک رویداد نظامی یا اقتصادی چنان بزرگ جلوه می‌کند که همه‌ی انتظارها به آن گره می‌خورد. این مقاله از زاویه‌ای دیگر به مسئله نگاه می‌کند. فرسایش اعتماد عمومی، فشار معیشتی، محدود شدن منابع حکومت و هزینه‌های سیاست خارجی، هم‌زمان بر توان جمهوری اسلامی برای ادامه‌ی حیات به شیوه‌ی کنونی اثر می‌گذارند. از دید این مقاله، برآیند این نیروها به سوی سقوط جمهوری اسلامی است. برای دیدن این جهت کلی باید اثر نیروها را در کنار هم سنجید و میان تغییر مسیر و یک وقفه در مسیر فرق گذاشت.
چرا دیدن تغییر دشوار است
ما معمولا خبرها را به ترتیبی می‌شنویم که رخ می‌دهند. یک روز توجه به بازار ارز است، روز بعد به رفت‌وآمدهای دیپلماتیک و روز سوم به تنش میان حکومت و یکی از همسایگان. در چنین وضعی طبیعی است که آخرین خبر در ذهن ما بزرگ‌تر از بقیه جلوه کند. مسئله این است که جامعه و حکومت همه‌ی این فشارها را در یک زمان تجربه می‌کنند. فرسایش اعتماد عمومی با شروع یک مذاکره متوقف نمی‌شود. دشواری‌های معیشتی نیز وقتی خبرها متوجه سیاست خارجی می‌شوند از زندگی مردم کنار نمی‌روند. برای فهم جهت تغییر، باید روندهایی را که در خبرهای جداگانه می‌بینیم در یک تصویر قرار دهیم.
در تحلیل تک‌متغیره، می‌پرسیم اگر یک عامل تغییر کند و دیگر شرایط ثابت بمانند، نتیجه چه خواهد شد. برای نمونه، اگر درآمد نفت کم شود، حکومت چه اندازه از توان مالی خود را از دست می‌دهد؟ در تحلیل چندمتغیره، همان پرسش را در کنار وضعیت مبادلات خارجی، کیفیت مدیریت و میزان اعتماد جامعه می‌گذاریم. کمبود منابع در وضعی که راه جبران باز است یک پیامد دارد. همان کمبود در وضعی که راه جبران محدود است و مردم به وعده‌های حکومت اعتماد ندارند، می‌تواند پیامدی بسیار بزرگ‌تر داشته باشد. این معنای ساده‌ی رابطه‌ی غیرخطی است. اندازه‌ی اثر به وضعی بستگی دارد که تغییر در آن رخ می‌دهد.
در ریاضیات، اگر آهنگ تغییر را نسبت به یک متغیر مستقل، مثلا زمان، بسنجیم، می‌توانیم با معادله‌ی دیفرانسیل معمولی سروکار داشته باشیم. اگر آن را نسبت به چند متغیر مستقل، مثلا زمان و مکان، بسنجیم، معادله‌ی دیفرانسیل با مشتقات جزئی به کار می‌آید. هر دو می‌توانند خطی یا غیرخطی باشند. در این مقاله، از این تمایز یک شیوه‌ی پرسش‌کردن می‌گیریم. وقتی چند عامل در کارند، اثر تغییر یکی از آن‌ها را ابتدا جداگانه و سپس در شرایطی می‌سنجیم که دیگر عوامل نیز تغییر می‌کنند.
از همین جا می‌توان فهمید چرا دیدن یک تحول بزرگ پیش از وقوع آن دشوار است. ممکن است نشانه‌های تغییر در حوزه‌های مختلف ظاهر شوند و هیچ‌یک به‌تنهایی قانع‌کننده به نظر نرسد. وقتی رابطه‌ی میان آن‌ها را می‌بینیم، تصویری به دست می‌آید که از دنبال‌کردن تک‌تک خبرها به دست نمی‌آید. پرسش اصلی این است که آیا حکومت هنوز می‌تواند با ابزارهایی که پیش‌تر در اختیار داشت از مجموع این بحران‌ها عبور کند؟
فشارهایی که هم‌زمان عمل می‌کنند
اعتراض‌هایی که در زمستان ۱۴۰۴ با فشار معیشتی آغاز شد، به اعتراض گسترده علیه حکومت انجامید. سرکوب در ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴، برابر با ۸ و ۹ ژانویه‌ی ۲۰۲۶، به اوج رسید. گزارش‌های سازمان ملل و عفو بین‌الملل از کشتار معترضان حکایت دارند. کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل در ماه‌های بعد نیز از افزایش اعدام‌ها و صدور احکام مرگ ابراز نگرانی کرد. از نظر سیاسی، چنین برخوردی فاصله‌ی میان حکومت و جامعه را عمیق‌تر می‌کند. وقتی حکومت شهروندان معترض را در شمار دشمنان می‌گذارد، راه بازگرداندن اعتماد را هم دشوارتر می‌کند. [۱، ۲]
در عرصه‌ی خارجی، سیاست منطقه‌ای جمهوری اسلامی برای سال‌ها بر پشتیبانی از گروه‌های همسو در کشورهایی مانند عراق، لبنان، سوریه و یمن تکیه داشت. [۷] منطق این سیاست افزایش نفوذ و بازدارندگی بود. حاصل آن را باید در کنار هزینه‌ای سنجید که گسترش رویارویی بر ایران تحمیل کرد. در ۲۸ فوریه‌ی ۲۰۲۶، آمریکا و اسرائیل حملات خود را آغاز کردند و علی خامنه‌ای در جریان حملات کشته شد. حملات جمهوری اسلامی به کشورهای منطقه نیز چند دولت همسایه را به پیگیری اقدامی مشترک در سازمان ملل کشاند. دولت‌هایی که منافع و روابط متفاوتی دارند، در برابر گسترش جنگ به قلمروشان زمینه‌ای برای همکاری پیدا کردند. [۳، ۴]
پرونده‌ی هسته‌ای نمونه‌ی دیگری است. هزینه‌ی آن را باید در منابعی که به آن اختصاص یافت و فرصت‌های اقتصادی‌ای دید که در دوره‌ی تحریم و تنش از دست رفت. در سپتامبر ۲۰۲۵، پس از اقدام فرانسه، آلمان و بریتانیا برای فعال‌کردن سازوکار بازگشت تحریم‌ها، اتحادیه‌ی اروپا نیز محدودیت‌های هسته‌ای را دوباره برقرار کرد. در جریان جنگ، محاصره‌ی دریایی آمریکا در بهار ۲۰۲۶ صادرات نفت ایران را زیر فشار گذاشت. محدود شدن درآمد ارزی، در کنار دشواری مبادلات و ضعف مدیریت داخلی، فشار بر اقتصاد و زندگی خانواده‌ها را تشدید می‌کند. [۵، ۶]
این روندها منشأ یکسانی ندارند، اما اثرشان در ایران به هم می‌رسد. افت درآمد ارزی دست حکومت را برای پاسخ به فشار معیشتی تنگ‌تر می‌کند. سرکوب امکان جلب اعتماد مردم برای عبور از بحران را کاهش می‌دهد. گسترش درگیری با همسایگان راه‌های همکاری منطقه‌ای را محدودتر می‌کند. بنابراین، پیامد هر فشار به وضعی بستگی دارد که فشارهای دیگر پدید آورده‌اند. همین رابطه‌ی متقابل است که می‌تواند اثر مجموعه را از آنچه با نگاه جداگانه به هر عامل انتظار داریم، بیشتر کند.
در این تصویر، نارضایتی مردم را نباید صرفا پیامد گرانی دانست. وقتی فشار بر زندگی روزمره با تجربه‌ی سرکوب همراه می‌شود، حتی بهبود مقطعی معیشت ممکن است برای بازگرداندن اعتماد کافی نباشد. از سوی دیگر، حکومتی که اعتماد کمتری در جامعه دارد، برای اجرای تصمیم‌های دشوار اقتصادی و جلب همراهی مردم با موانع بیشتری روبروست. این رفت‌وبرگشت میان اقتصاد و سیاست نشان می‌دهد چرا جمع ساده‌ی فشارها تمام ماجرا را توضیح نمی‌دهد.
هر کدام از این روندها آهنگ خاص خود را دارد. گاهی کاهش صادرات در مدت کوتاهی آشکار می‌شود، در حالی که فرسایش اعتماد طی سال‌ها شکل می‌گیرد و در یک بزنگاه سیاسی خود را نشان می‌دهد. هم‌زمانی در اینجا به این معناست که پیامدهای این روندها در یک دوره بر توان حکومت برای اداره‌ی کشور اثر می‌گذارند، حتی اگر آغاز و اوج آن‌ها در یک روز یا یک سال نبوده باشد.
چرا یک مذاکره جهت تغییر را عوض نمی‌کند
در هندسه، اگر چند نیرو از زاویه‌های متفاوت بر چیزی وارد شوند، برای فهم حرکت آن هم اندازه‌ی نیروها را در نظر می‌گیریم و هم جهت آن‌ها را. ممکن است دو نیرو بخشی از اثر یکدیگر را خنثی کنند و در همان حال برآیند همچنان در یک جهت باقی بماند. کاربرد این تصویر در سیاست روشن است. فشارهایی که به جمهوری اسلامی وارد می‌شوند یک منشأ و یک پیامد ندارند. فشار اقتصادی منابع حکومت را محدود می‌کند، سرکوب شکاف میان حکومت و مردم را عمیق‌تر می‌کند و تنش با همسایگان دامنه‌ی انتخاب‌های خارجی را تنگ‌تر می‌کند. برای فهم جهت حرکت، باید دید اثر این روندها در کنار هم چه می‌شود.
فرض کنیم مذاکره‌ای به کاهش تنش بینجامد یا راه بخشی از مبادلات باز شود. چنین اتفاقی می‌تواند برای مردمی که هزینه‌ی جنگ و تنگنای اقتصادی را پرداخته‌اند ارزش داشته باشد و ممکن است برای حکومت نیز فرصتی فراهم کند. پرسش این است که این گشایش تا کجا اثر می‌گذارد. آیا می‌تواند اعتماد ازدست‌رفته را بازگرداند؟ آیا حکومت می‌تواند از آن برای بهبود پایدار معیشت استفاده کند؟ آیا شیوه‌ی برخورد با اعتراض و اختلاف را تغییر می‌دهد؟ در وضعی که این روندهای دیگر برقرارند، سبک‌شدن یک فشار می‌تواند از سرعت فرسایش بکاهد و همچنان جهت کلی آن را حفظ کند.
همین منطق درباره‌ی خبرهای نظامی هم صادق است. حمله‌ی خارجی می‌تواند توان نظامی یا محاسبات حکومت را تغییر دهد و هم‌زمان آسیب سنگینی به مردم و کشور بزند. اثر سیاسی آن را باید کنار وضعیت جامعه، ظرفیت حکومت برای بازسازی قدرت و رفتار همسایگان دید. انتظار اینکه نتیجه‌ی همه‌ی تحولات را یک حمله تعیین کند، همان ساده‌سازی‌ای است که در انتظار معجزه از یک مذاکره می‌بینیم. هر دو نگاه، بیش از اندازه از یک رویداد انتظار دارند و از روندهایی که پیش و پس از آن ادامه دارند غافل می‌شوند.
نشانه‌ی معتبرِ تغییر جهت این است که چند روند اصلی بطور پایدار معکوس شوند یا تحولی بزرگ بتواند پیوند میان آن‌ها را تغییر دهد. برای نمونه، گشایش اقتصادی هنگامی می‌تواند در برآیند اثر عمیق بگذارد که به بهبود پایدار زندگی مردم بینجامد و حکومت هم بتواند رابطه‌ی خود با جامعه را از نو بسازد. در ارزیابی من، رفت‌وآمدهای سیاسی و مذاکرات در شرایط کنونی توان چنین دگرگونی‌ای را ندارند. ممکن است فرصتی بخرند، از خطر فوری بکاهند یا زمان‌بندی را تغییر دهند. فشارهایی که در طول سال‌ها انباشته شده‌اند، با یک خبر خوب یا یک توافق محدود از میان نمی‌روند.
این نگاه برای کسی که نگران آینده است، یک نتیجه‌ی عملی دارد. با شنیدن هر خبر می‌توان پرسید کدام فشار تغییر کرده، اثر تغییر تا کجا می‌رسد و چه روندهایی همچنان در کارند. با این سه پرسش، می‌شود اهمیت واقعی خبر را سنجید و درباره‌ی مسیر کلی بر پایه‌ی مجموعه‌ی شواهد داوری کرد.
ممکن است در یک حوزه خبرهایی به سود حکومت منتشر شود و در حوزه‌ای دیگر همان روز نشانه‌های فرسایش دیده شود. این دو مشاهده می‌توانند هم‌زمان درست باشند. سنجش برآیند یعنی از خود بپرسیم کدام تغییر ماندگارتر است و کدام‌یک می‌تواند رفتار دیگر نیروها را نیز عوض کند. اگر یک گشایش کوتاه‌مدت در همان حوزه محدود بماند، وزن آن در تعیین مسیر کلی نیز محدود خواهد بود.
چرا می‌توان به پایان جمهوری اسلامی امید داشت
در چارچوب استدلال این مقاله، سقوط جمهوری اسلامی را حتمی می‌دانم. این داوری بر ادامه‌ی روندهایی استوار است که هم‌زمان پایه‌های دوام حکومت را تضعیف می‌کنند. حکومت با هر بحران بخشی از منابع و اعتبار خود را برای مهار آن صرف می‌کند و با ظرفیت کمتری به بحران بعدی می‌رسد. ممکن است از یک بحران عبور کند و همچنان در برابر مجموع بحران‌ها فرسوده‌تر شود. به همین دلیل، دوام حکومت در یک مقطع به‌تنهایی پاسخ پرسش درباره‌ی دوام آن در مسیر پیش رو را نمی‌دهد.
ممکن است ایران زودتر از آنچه امروز به نظر می‌رسد پایان جمهوری اسلامی را تجربه کند. در یک روند غیرخطی، فاصله‌ی میان دوره‌ای که ظاهرا همه‌چیز ادامه دارد و لحظه‌ای که ادامه‌ی همان وضع ناممکن می‌شود، می‌تواند کوتاه باشد. تا پیش از آن، بخشی از تغییر در کاهش توان حکومت برای جبران خسارت، جلب اعتماد و کنار آمدن با پیامدهای تصمیم‌های خود رخ می‌دهد. این تغییرها همیشه به اندازه‌ی یک رویداد بزرگ خبری دیده نمی‌شوند. تاریخ سقوط از این تحلیل به دست نمی‌آید، اما می‌توان از آن برای فهم جهت حرکت استفاده کرد.
امید به تغییر با دیدن مجموعه‌ی نیروهایی شکل می‌گیرد که هم‌اکنون در کارند. وقتی مردم ایران مخالفت خود را با ادامه‌ی وضع موجود بیان می‌کنند، این خود بخشی از واقعیت سیاسی است که باید در کنار فشارهای اقتصادی و خارجی دیده شود. ایرانیان برای امید داشتن به پایان جمهوری اسلامی می‌توانند دیدگاه‌های متفاوتی درباره‌ی آینده داشته باشند. بحث این مقاله بر مرحله‌ای متمرکز است که اکنون در آن زندگی می‌کنیم و بر این پرسش که چرا ادامه‌ی وضع موجود دشوارتر شده است.
نتیجه‌ی این تحلیل آن است که با هر مذاکره، رفت‌وآمد سیاسی یا آرامش موقت، دلیلی برای بازگشت به نقطه‌ی آغاز نداریم. میزان اثر هر رویداد را می‌توان سنجید و در عین حال روندهای عمیق‌تری را دید که مسیر را تعیین می‌کنند. امید از همین نگاه به دست می‌آید. تغییر می‌تواند پیش از آنکه در یک خبر بزرگ دیده شود، در زندگی جامعه، در فاصله‌ی مردم از حکومت و در محدود شدن توان حکومت برای ادامه‌ی روش‌های گذشته در جریان باشد. به باور من، ایران اکنون در همین مسیر است.
منابع
۱. عفو بین‌الملل، گزارش سرکوب اعتراض‌های دی ۱۴۰۴
۲. رویترز، گزارش نگرانی کمیسر حقوق بشر سازمان ملل از اعدام‌ها
۳. رویترز، آغاز حملات آمریکا و اسرائیل و کشته‌شدن علی خامنه‌ای
۴. رویترز، اقدام مشترک کشورهای منطقه در شورای حقوق بشر
۵. رویترز، بازگشت تحریم‌های اتحادیه‌ی اروپا
۶. رویترز، اثر محاصره‌ی دریایی بر صادرات نفت ایران
۷. رویترز، پیشینه‌ی شبکه‌ی منطقه‌ای گروه‌های همسو با جمهوری اسلامی
توضیح:
«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب علاقمندان، نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسی‌زبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
