حسن فحص (الشرق الاوسط) – علی فالح الزیدی، نخست‌وزیر عراق، با شتاب و در فضایی کاملاً محرمانه راهی تهران شد. اما در کشوری مانند عراق که تفاوت چندانی با بسیاری از کشورهای خاورمیانه ندارد، پنهان نگه داشتن اسرار دشوار است؛ چراکه معروف است اگر رازی را بیش از دو نفر بدانند، دیگر راز نیست! تنها چند ساعت کافی بود تا سفری که قرار بود محرمانه باشد، به سفری علنی تبدیل شود؛ به ویژه پس از آنکه تهران به سخنان او گوش سپرد، اما او را بدون دریافت پاسخ‌های قاطع راهی عراق کرد.
شاید الزیدی پیام‌های امیدوارکننده‌ای از سوی آمریکا شنیده و پیشنهاد کرده باشد که آنها را به جمهوری اسلامی منتقل کند. شور و اشتیاق این نخست وزیر جوان و تمایل او، همچون دیگر رهبران منطقه، برای دستیابی به راه حلی مسالمت‌آمیز جهت پایان دادن به مناقشه، او را بر آن داشت تا آنچه را شنیده بود به گوش تهران برساند. مقامات جمهوری اسلامی هم که به شیوه همیشگی خود، یعنی شنیدن پیشنهادهای مذاکره‌کنندگان، خو گرفته‌اند، بار دیگر آنچه را طرف مقابل تمایلی به شنیدنش ندارد، به گوش میانجی‌ها و حاملان پیام رساند و پاسخ‌هایی به آنان داد که برای رمزگشایی و تفسیرشان به میانجی‌های دیگری نیاز است!
شاید میانجیگری یا تلاش عراق، یا به تعبیر دیگر «روزنه‌ی عراقی» که از واشنگتن به سوی تهران گشوده شده، فرصتی تازه برای جلوگیری از رویارویی باشد. اما پرسشی که ظاهراً در برابر محاسبات سیاسی جمهوری اسلامی ایران مطرح نشده، این است: آیا تهران اساساً آماده پذیرش میانجیگری عراق هست؟ آنهم در حالی که این کشور را بخشی از جغرافیای رویارویی‌های خود می‌داند؟
بنابراین، ممکن است الزیدی بدون دریافت پاسخ‌های کامل ایران بازگشته باشد: نه در مسائل خارجی، یعنی پرونده روابط رژیم ایران با ایالات متحده، با وجود سخنانی درباره تفاهم بر سر چندین موضوع، و نه در مسائل داخلی، یعنی مسئله گروه‌های مسلح و نیابتی جمهوری اسلامی. گویی تهران عمداً الزیدی را در برابر مسئولیت انتخاب‌هایش تنها می‌گذارد؛ یا شاید هم رژیم ایران برای بازآرایی یکی از مهم‌ترین گروه‌های وابسته به خود، که در هرگونه رویارویی احتمالی نقش خط مقدم را ایفا می‌کند، عجله‌ای ندارد.
بن‌بست میان رژیم ایران و واشنگتن هر روز گسترده‌تر می‌شود. حتی برخی نشانه‌های مثبت که میانجی‌ها مطرح می‌کنند، به سرعت با ناامیدی مواجه می‌شوند؛ به ویژه آنکه زمامداران ایران همچنان بر این باورند که هزینه رویارویی، کمتر از هزینه توافق و سازش است! این مسئله به آن معناست که احتمال جنگ همچنان در مقایسه با سایر گزینه‌ها، جایگاه محتمل‌تری دارد.
بن‌بست دیگر به تداوم اختلاف میان الزیدی و برخی گروه‌های مسلح وابسته به رژیم ایران، به ویژه «کتائب حزب‌الله»، بازمی‌گردد؛ گروهی که بیشترین وفاداری را به تهران دارد و پیوندهایش با جمهوری اسلامی از دیگران عمیق‌تر است. با این حال، به نظر می‌رسد مقامات ایران چندان در پی حل اختلافات میان اجزای «چارچوب هماهنگی» و الزیدی نیستند؛ اختلافاتی که با وجود تهدیدی که برای ثبات قدرت سیاسی و نظام حاکم در عراق ایجاد می‌کنند، همچنان پابرجا مانده‌اند. این مسئله به ویژه از این جهت اهمیت دارد که شکاف در داخل چارچوب شیعی، دیگر با ابزارها و روش‌های سنتی قابل مدیریت نیست.
آنچه روشن است، این است که برخی گروه‌های مسلح اساساً در ماهیت خود، تسلیم شدن در برابر خواسته‌های دولت را نمی‌پذیرند و حتی حاضر نیستند به توصیه‌های دوستان یا شرکای خود گوش دهند. این سرسختی، احتمال برخورد آنها با دولت و نهادهای رسمی را افزایش می‌دهد؛ به ویژه در موضوع انحصار سلاح در دست دولت که به مسئله‌ای فوق‌العاده حساس برای موافقان و مخالفان آن تبدیل شده است.
با عمیق‌تر شدن شکاف میان دو طرف، توانایی یا اراده لازم برای دستیابی به راه حل و آشتی کاهش می‌یابد و تمایل به جستجوی راهی دیگر برای حل بحران افزایش پیدا می‌کند؛ راهی که ممکن است هزینه آن کمتر از خود رویارویی نباشد.
از مجموع سفر الزیدی و دیگر رهبران عراقی به تهران، و همچنین سفرهای فشرده مقامات رژیم ایران به عراق، این واقعیت آشکار می‌شود که از زمان کشته شدن قاسم سلیمانی، دیگر هیچ شخصیت در جمهوری اسلامی وجود نداشته که بتواند تأثیری قاطع بر ساختار قدرت در عراق بگذارد یا گروه‌های مسلح را به پذیرش توافق‌ها و سازش‌ها ملزم کند.
این مسئله لزوماً به معنای عقب‌نشینی نقش و نفوذ رژیم تهران نیست، بلکه بیش از هر چیز نشان‌دهنده از دست رفتن ابزارهای تاکتیکی مؤثری است که غیبت آنها اکنون بر بنیان و ماهیت استراتژیک نفوذ جمهوری اسلامی تأثیر گذاشته است.
*منبع: روزنامه الشرق الاوسط
*نویسنده: حسن فحص
*ترجمه و تنظیم از کیهان لندن
