Page 22 - (کیهان لندن - سال چهل و یکم ـ شماره ۵۳۶ (دوره جديد

‫صفحه ‪ 22‬شماره ‪۲۰۰۲‬‬
‫جمعه ‪ ۹‬تا پنجشنبه ‪ ۱۵‬آبان ‪14۰۴‬خورشیدی‬

‫شاه پیشین ایران‪:‬‬
‫رهبری با بینش‬
‫ژئوپلیتیک؛ به‬
‫بهانه چهارم آبان‪،‬‬
‫زادروز پادشاهی‬
‫میهندوست‬

‫را به هم پیوند دهد‪ .‬در عرصه جهانی‪ ،‬این دیدگاه در میان‬ ‫جنگ سرد و نظم نوظهور پسااستعماری‪ ،‬در هم تنیده است‪.‬‬ ‫= درک شاه از نفت‪ ،‬فراتر از ارزش اقتصادی آن بود‪.‬‬
‫مدیرانی که در او ترکیبی کمنظیر از عمق فرهنگی و وضوح‬ ‫او اهمیت استراتژیک خلیج فارس را نه تنها به عنوان یک‬ ‫او آن را «مادهای شریف» مینامید که استفاده از آن برای‬
‫دارایی منطقهای‪ ،‬بلکه به عنوان یک شریان انرژی جهانی‬ ‫انرژی‪ ،‬نازلترین کاری بود که میشود کرد‪ .‬نفت را ابزاری‬
‫استراتژیک میدیدند‪ ،‬طنیناندازبود‪.‬‬ ‫تلقی میکرد و سیاستهای او‪ ،‬بازتاب این نگرش ژرف بود‪.‬‬ ‫برای دیپلماسی‪ ،‬وسیلهای برای اعمال حاکمیت ایران و‬
‫میراث شاه و درسهایی که باید آموحت‬ ‫از نوسازی ارتش ایران گرفته تا تأمین امنیت زیرساختهای‬
‫پادشاهی شگفتانگیز محمدرضاشاه پهلوی با انقلاب‬ ‫نفتی‪ ،‬او ایران را به عنوان یک رکن اساسی در زنجیره تأمین‬ ‫اهرمی برای تأثیرگذاری بر امور جهانی میدانست‪.‬‬
‫اسلامی موسوم یه «شکوهمند» پایان یافت و تاریخ تا کنون‬ ‫انرژی جهانی قرار داد‪ .‬مدیران شرکتهای بزرگ نفتی در‬ ‫= آنچه شاه را از دیگران متمایز میکرد‪ ،‬کنجکاوی‬
‫او را از دریچههای گوناگون‪ ،‬برخی انتقادی و برخی دیگر‬ ‫اتاقهای هیئت مدیره‪ ،‬این دوراندیشی را تشخیص میدادند‬ ‫فکری و دیدگاه جهانی او بود‪ .‬او به چند زبان مسلط بود‪،‬‬
‫دلسوزانه و همراه با تأسف‪ ،‬داوری کرده است‪ .‬اما در حوزه‬ ‫و اغلب خاطرنشان میکردند که شاه به زبان آنها صحبت‬ ‫در تاریخ و اقتصاد مطالعه خوبی داشت و عمیقًاً درگیر‬
‫ژئوپلیتیک‪ ،‬میراث او همچنان آموزنده است‪ .‬او مناسبات و‬ ‫میکند‪ ،‬نه فقط از منظر بشکههای نفت و خطوط لولههای‬ ‫ایدههایی بود که دنیای مدرن را شکل میداد‪ .‬او ایران را‬
‫تفاهم بین حاکمیت ملی و وابستگی متقابل جهانی را درک‬ ‫گاز‪ ،‬بلکه از نگر اهرم جهانی و محاسبات استراتژیک‪ .‬به‬ ‫نه به عنوان یک دریافتکننده منفعل روندهای جهانی‪،‬‬
‫میکرد‪ .‬او تشخیص میداد که انرژی فقط یک کالا نیست‪،‬‬ ‫خاطر دارم که یکی از این مدیران‪ ،‬از معاونان بین المللی‬ ‫بلکه به عنوان یک شرکتکننده فعال در شکل دادن به‬
‫بلکه ارز قدرت است و میدانست که رهبری مستلزم بصیرت‬ ‫شرکت معروف «بریتیش پترولیوم» بود که سالها پیش در‬
‫و عملگرایی است‪ .‬بسیاری با انتقاد از عملکرد نهایی شاه‬ ‫آنها تصور میکرد‪.‬‬
‫در عدم مقابله با آشوبگران انقلابی گروههای متحد چپ‬ ‫مقالهای بر این نکته به روشنی تاکید کرده بود‪.‬‬ ‫= شاه از یک «تمدن بزرگ» حمایت میکرد‪ ،‬تمدنی که‬
‫و تروریستهای اسلامی و به ویژه فداییان اسلام‪ ،‬او را به‬ ‫دیپلماسی نفتی و اهرم جهانی‬ ‫شرق و غرب‪ ،‬سنت و پیشرفت را به هم پیوند دهد‪ .‬در عرصه‬
‫ضعففرماندهیمتهممیکنند‪.‬گفتن وادعایعملیبرخلاف‬ ‫جهانی‪ ،‬این دیدگاه در میان مدیرانی که در او ترکیبی کمنظیر‬
‫آنچه محمدرضاشاه پیشه کرد‪ ،‬بسیار آسان و عاری از هرگونه‬ ‫درک شاه از نفت‪ ،‬فراتر از ارزش اقتصادی آن بود‪ .‬او آن‬ ‫ازعمقفرهنگیووضوحاستراتژیکمیدیدند‪،‬طنیناندازبود‪.‬‬
‫مسئولیت عملی است‪ .‬میتوان چنین ادعائی را تنها در قلمرو‬ ‫را «مادهای شریف» مینامید که استفاده از آن برای انرژی‪،‬‬ ‫نادر صدیقی – درباره محمدرضاشاه پهلوی‪ ،‬شاهنشاه‬
‫خیال و تصورات وهمآمیز تعریف کرد‪ .‬عمل کردن به سیاستی‬ ‫نازلترین کاری بود که میشود کرد‪ .‬نفت را ابزاری برای‬ ‫آریامهر‪ ،‬گفتنی بسیار است و گفتنیهای بسیاری گفته شده‬
‫خشن و خشمآلود که بیتردید با قربانی کردن بیگناهانی‬ ‫دیپلماسی‪ ،‬وسیلهای برای اعمال حاکمیت ایران و اهرمی‬ ‫تا جایی که حتا در بسیاری موارد دشمنانش هم جنبههائی از‬
‫همراه خواهد بود‪ ،‬چیزی جز بدنامیتاریخی نخواهد داشت؛‬ ‫برای تأثیرگذاری بر امور جهانی میدانست‪ .‬نقش او در‬ ‫نحوه مدیریت‪ ،‬آیندهنگری‪ ،‬و سیاستهای اقتصادی و صنعتی‬
‫دررستمانندبدنامانیچوناستالین‪،‬مائو‪،‬پینوشه‪،‬اسلوبودان‬ ‫تغییر ساختار قیمتگذاری نفت از طریق اوپک‪ ،‬صرفًاً‬ ‫او را تحسین کردهاند‪ .‬از سوئی تمامیگفتهها و نوشتههای‬
‫میلوشوویچ‪ ،‬خمینی‪ ،‬صدام‪ ،‬قذافی و بشار اسد…‬ ‫مربوط و منوط به درآمد نبود بلکه آن را به تنظیم دوباره‬ ‫طرفداران وی نیز به شخصیت بارز و توانائیهای رهبری او‬
‫امروزه‪ ،‬در حالی که جهان با گذارهای انرژی‪ ،‬بیثباتی‬ ‫اختصاص داشته و گفتمان ستایشآمیز مبتنی بر بازتاب ارادت‬
‫منطقهای و اتحادهای در حال تغییر دست و پنجه نرم‬ ‫قدرت بین تولیدکنندگان و مصرفکنندگان میدانست‪.‬‬ ‫شخصی به ایشان بوده و کمتر به ُکُنه دانش و آگاهیهای او‬
‫میکند‪ ،‬روشهای رهبری و انسانی محمدرضاشاه پهلوی و‬ ‫او تسلط شرکتهای نفتی غربی را به چالش کشید و‬ ‫پرداخته شده که در میان دولتمردان و سیاستمداران نامدار‬
‫بینشهای ژئوپولیتیک او درسهای ارزشمندی ارائه میدهد‪.‬‬ ‫خواستار شرایط منصفانهتری برای ایران و سایر کشورهای‬ ‫قرن بیستم‪ ،‬بینظیر بود‪.‬در صحنه پیچیده سیاست جهانی‪،‬‬
‫تواناییهای او در پرهیز از خشونت و آدمکشی و در تفکر‬ ‫تولیدکننده شد‪ .‬با این حال‪ ،‬او این کار را با ظرافت استراتژیک‬ ‫رهبران بسیار اندکی به اندازه محمدرضا پهلوی‪ ،‬پادشاه فقید‬
‫فراتر از مرزها‪ ،‬تفاهم با سیستمهای جهانی و دفاع از‬ ‫انجام داد و برای مدت مدیدی در حدود ربع قرن‪ ،‬روابط‬ ‫ایران‪ ،‬درک دقیقی از ژئوپلیتیک نشان دادهاند‪ .‬در میان‬
‫منافع ملی ایران با متانت استراتژیک‪ ،‬همچنان معیاری برای‬ ‫خود را با قدرتهای بزرگ تنظیم و در عین حال منافع ایران‬ ‫راهروهای قدرت در پایتختهای کشورهای بزرگ و به ویژه‬
‫را حفظ کرد‪ .‬این اقدام متعادلکننده‪ ،‬احترام او را در مقام‬ ‫در اتاقهای دربسته مدیران غولهای بزرگ نفتی‪ ،‬اغلب با‬
‫سیاست و سیاستمداران است‪.‬‬ ‫تحسین و بیسر و صدا اذعان میشود که شاه نه تنها یک‬
‫سخن پایانی‬ ‫رهبری‪ ،‬در هوستون‪ ،‬لندن و ریاض به همراه داشت‪.‬‬ ‫پادشاه‪ ،‬بلکه یک استراتژیست آگاه به مسائل جهان بود و‬
‫اندیشمندی در سطح جهانی‪ ،‬در نقشی منطقهای‬ ‫درک او از پویاییها و رقابتهای بینالمللی‪ ،‬با دیپلماتهای‬
‫محمدرضاشاه پهلوی را نه فقط به عنوان یک پادشاه‪،‬‬ ‫آنچه شاه را از دیگران متمایز میکرد‪ ،‬کنجکاوی فکری و‬
‫بلکه شایسته است که به عنوان یک رهبر انسانگرا و یک‬ ‫دیدگاه جهانی او بود‪ .‬او به چند زبان مسلط بود‪ ،‬در تاریخ‬ ‫باتجربه و اقتصاددانان جهانی رقابت میکرد‪.‬‬
‫متفکر ژئوپلیتیک به یاد آوریم که میراثش همچنان در میان‬ ‫و اقتصاد مطالعه خوبی داشت و عمیقًاً درگیر ایدههایی‬ ‫یک ذهن استراتژیک در منطقهای آشفته‬
‫اندیشمندان حقوق انسانی و نیز در محافل هیئت مدیره و‬ ‫بود که دنیای مدرن را شکل میداد‪ .‬او ایران را نه به عنوان‬ ‫شاه در زمانی رهبری ایران را به دست گرفت که خاورمیانه‬
‫سیاستگذاری غولهای صنعت انرژی در جهان طنینانداز‬ ‫یک دریافتکننده منفعل روندهای جهانی‪ ،‬بلکه به عنوان‬ ‫از نظر سیاسی‪ ،‬اقتصادی و ایدئولوژیک در حال دگرگونی‬
‫است‪ .‬درک او از جهان کامل نبود‪ ،‬اما بسیار عمیق بود و‬ ‫یک شرکتکننده فعال در شکل دادن به آنها تصور میکرد‪.‬‬ ‫بود‪ .‬برخلاف بسیاری از معاصرانش‪ ،‬او ایران را در انزوا‬
‫در زمانی که رهبری جهانی اغلب فاقد نگرشی عمقی است‪،‬‬ ‫سخنرانیهای او اغلب به توسعه جهانی‪ ،‬پیشرفت فناوری‬ ‫نمیدید‪ .‬او میدانست که سرنوشت ایران با توازن قدرت‬
‫الگوی او قدرت بینش آگاهانه را به ما یادآوری میکند‪.‬‬ ‫و نیاز به نوسازی‪ ،‬نه فقط در ایران‪ ،‬بلکه در سراسر جهان‬ ‫جهانی‪ ،‬به ویژه در ارتباط با بازارهای انرژی‪ ،‬رقابتهای‬
‫در حال توسعه‪ ،‬اشاره داشت‪ .‬او از یک «تمدن بزرگ»‬
‫یادش همواره با احترام توأم خواهد بود‪.‬‬ ‫حمایت میکرد‪ ،‬تمدنی که شرق و غرب‪ ،‬سنت و پیشرفت‬