Page 13 - (کیهان لندن - سال چهل و دوم ـ شماره ۵۴۹ (دوره جديد

‫صفحه ‪ 13‬شماره ‪۲۰۱۵‬‬ ‫تسكین میدهد‪.‬‬ ‫هشدارها بوده است‪.‬‬
‫‪ ۶‬تا پنجشنبه ‪ ۱۲‬فوریه ‪۲۰۲۶‬‬ ‫در حالی كه تحریكات بولارد سفیر انگلیس ادامه داشته‬ ‫در مورد انوشیروان سپهبدی كه افتخار داشتم در قاهره‬
‫و به موجب گزارش ارسالی به لندن از ملاقاتهای سّّـری‬ ‫رایزن مطبوعاتی ایشان باشم و تا حدودی به خصوصیات‬
‫اتلاف وقت بسیار گرانبها در زمان جنگ چه میخواستند‬ ‫شاه و سفیر آلمان برای استفاده از فرودگاهها و نفت ایران‬ ‫اخلاقی وی پی برده و او را مردی وطن پرست و هوشمند‬
‫و میتوانستند بگویند؟ آیا میتوانستند بخواهند ‪:‬اولا‬ ‫سخن میرانده است كه بكلی تحریك آمیز به نظر میرسد‬ ‫یافتم باید بگویم كه از ایشان شنیدم كه به هنگام سفارتش‬
‫اجازه عبور و مرور نیروهای زمینی ما از هند به عراق از‬ ‫و صحت ندارد‪ .‬این گزارشهای بیاساس در لندن موجب‬ ‫در آنكارا ابراز نگرانیهای مقامات ترك را از امكان اشغال ایران‬
‫طریق ایران و بالعكس؟ دوم استفاده مجانی از تمام بنادر‬ ‫تقویت جناحی میشد كه از آغاز جنگ مانند ژنرال وول‬ ‫به اطلاع دربار و وزارت خارجه میرسانیده ولی هرگز جوابی‬
‫جنوب؟ سوم استفاده رایگان از راهآهن ها و راههای ایران‬ ‫نایبالسلطنه هندوستان طرفدار اتصال ارضی نیروهای‬ ‫نمیگرفته است‪.‬در خاتمه آقای دكتر عدل مسئولیت را متوجه‬
‫برای رساندن كمك به شوروی؟ الخ… و آیا رضا شاه یا هر‬ ‫بریتانیا از مدیترانه تا به هند از راه ایران و بینالنهرین بوده‬
‫دولت دیگری این قبیل پیشنهادات را میتوانست بپذیرد؟‬ ‫و پس از قیام رشید عالی گیلانی در بغداد بیشتر معتقد به‬ ‫رضا شاه كرده و نتیجه میگیرد كه‪:‬‬
‫اینك با اشغال آسان ایران تمام این برنامهها مجانی اجرا شد‬ ‫ضرورت اشغال ایران میبودند كه حمله آلمان به شوروی‬ ‫البته از رهبری خودكامه كه به پارلمان و افكار عمومی‬
‫و نه تنها محصولات ایران را میبردند بلكه چنانكه هنگام‬ ‫ناگهان فرصت مناسبی را برای این كار پیش آورد‪ .‬در حالی‬ ‫بیاعتنا بوده و از مشاورت افراد مطلع و یك پارلمان ملی‬
‫خلع ید زمان مصدق از شركت نفت كشف شد كه یك لوله‬ ‫كه از ابتدای حمله مزبور رئیس جمهور امریكا اعلام كرد كه‬ ‫و دولت منتخب پارلمان برخوردار نبوده است‪ .‬جز این هم‬
‫زیرزمینی و زیر رودخانه از یك چاه نفت به آن طرف شط‬ ‫میخواهد از طریق بنادر شرقی شوروی در اقیانوس آرام به‬
‫العرب كشیده بودند كه نفت از آنجا ده سال تمام مجانی‬ ‫آن كشور كمك نظامی برساند ولی نقشه بریتانیا با همكاری‬ ‫نمیتوان انتظار داشت‪.‬‬
‫با شوروی مسیر امداد رسانی را از اقیانوس آرام به خلیج‬ ‫اسناد و سوابق‬
‫میرفت…!‬ ‫فارس تبدیل نمود‪( .‬این جزو مطلب در خاطرات مرحوم‬
‫تمام این نكات‪ ،‬به خوبی حاكی است كه قضاوت در باره‬ ‫بالعكس آقای دكتر حسین منتظم خاطرات افراد را‬
‫رویه رضا شاه در تابستان ‪ 1320‬چندان آسان نیست و نیاز‬ ‫محمد ساعد نیز نقل شده است صفحه‪)102‬‬ ‫كه غالب آنها سالها پس از پایان جنگ در جرائد مختلف‬
‫به مطالعات بیشتری دارد‪ .‬در این مورد مقاله آقای دكتر‬ ‫وجه اشتراك نظریه آقایان دكتر عدل و دكتر منتظم این‬ ‫چاپ شده كنار گذاشته و رفته است سراغ اسناد سّّـری و‬
‫منتظم در فصلنامه «ره آورد» خیلی مفصل است كه میتوان‬ ‫محرمانه وزارت خارجه لندن كه پس از ‪ 25‬سال یا سی سال‬
‫از طرف همان دستگاه انتشار مییابد‪ .‬مرحوم عبدالحسین‬
‫بدان مراجعه كرد (شماره بهار ‪)1367‬‬ ‫مفتاح معاون وزارت امور خارجه در زمان مصدق و سپس‬
‫سفیر ایران در هلند و نروژ و تونس كه پس از بازنشستگی‬
‫محمدرضا شاه پهلوی در بین آجودانهای شاهنشاه ‪ -‬سال ‪۱۳۵۶‬‬ ‫گاهی نزد فرزند خود در لندن و گاهی در جنوب فرانسه‬
‫میزیست در یكی از سفرهای خود به لندن از اسناد مزبور‬
‫آنچه از ساعد شنیدم‬ ‫است كه هر دو اشغال ایران را پس از حمله آلمان به شوروی‬ ‫فتوكپی برداشته و امانتًاً در اختیار آقای دكتر منتظم نهاد كه‬
‫اینك چون هر سه نویسنده ذكری از مرحوم ساعد كردهاند‬ ‫اجتناب ناپذیر شمردهاند وهردو اذعان دارند كه هشدارهائی‬ ‫براساس آن اسناد نوشتار مفصلی تهیه كرده كه در فصلنامه‬
‫و با توجه به خویشاوندی و آشنائی نزدیكی كه با آن شادروان‬ ‫از مسكو (توسط مرحوم ساعد) و از تركیه در ماههای تیر‬
‫داشتم ذیلا چند سطری از مذاكراتی كه با ایشان داشتم در‬ ‫و مرداد یعنی پس از آغاز حمله آلمان (‪ 21‬ژوئن ‪ )1941‬به‬ ‫رهآورد (لس آنجلس) شماره بهار ‪ 1367‬چاپ شده است‪.‬‬
‫زیر مینگارم‪ .‬نظیر این اظهارات را نیز میتوان در كتاب‬ ‫تهران رسیده است‪ .‬ولی در سایر قسمتها اختلافاتی میان‬ ‫آقای دكتر منتظم در مقدمه مینویسد كه آغاز جنگ‬
‫خاطرات سیاسی محمد ساعد مراغهای نوشته «محمدساعد»‬ ‫این دو نظر است كه بكلی نتیجه گیری را دگرگون میسازد‪.‬‬ ‫مصادف بود با نخست وزیری شادروان محمود جم كه فورًاً‬
‫زیرا اگر بپذیریم كه فكر اتصال ارضی نیروهای بریتانیا در‬ ‫طی اعلامیهای خطاب به كلیه خارجیان مقیم ایران بیطرفی‬
‫بكوشش آقای دكتر باقر عاقلی یافت‪.‬‬ ‫هند و بینالنهرین از ابتدای جنگ در اول سپتامبر ‪1939‬‬ ‫ایران و لزوم رعایت آنرا خاطرنشان كرد كه انصافا باید‬
‫مرحوم ساعد به من میگفت از روزی كه جنگ شروع‬ ‫وجود داشته و پس از شورش رشید عالی گیلانی در بغداد كه‬ ‫گفت كه بیگانگان كه زیر نظارت كامل شهربانی بودند آنرا‬
‫شد و بخصوص از روزیكه آلمان به شوروی حمله كرد تمام‬ ‫انگلیس به زحمت قوائی از هند واز راه دریا به عراق رسانده‬ ‫بخوبی تا هنگام اشغال كشور در دو سال بعد رعایت كردند‬
‫نگرانی من نقض بی طرفی ایران بود‪ .‬در ابتدا قبل از حمله‬ ‫و آن را سركوبی كردند‪ ،‬این فكر و نقشه صورت «ضرورتی»‬ ‫و همچنین مصادف بوده است با وزیرمختاری سرهوراس‬
‫آلمان مولوتف وزیر خارجه شوروی در یك ملاقاتی كه با وی‬ ‫برای ستاد ارتش بریتانیا یافته است‪ ،‬در این صورت دیگر‬ ‫سیمور كه در گزارشهای خود رعایت بیطرفی را از طرف ایران‬
‫داشم از اینكه ایران بی طرفی خود را اعلام كرد بسیار اظهار‬ ‫مساله منحصر به كمك رساندن به شوروی نبوده بخصوص‬
‫خوشحالی كرد اما پس از حمله آلمان به شوروی دیگر بی‬ ‫كه رئیس جمهوری امریكا میخواسته از طریق خاوردور كه‬ ‫تائید میكرده است‪.‬‬
‫آبهای دریائی دو كشور به یكدیگر پیوستهاند‌‪ ،‬انجام دهد‪،‬‬ ‫مرحله دوم چند ماه نخست وزیری دكتر احمد متیندفتری‬
‫طرفی ما برای شوروی مفهومی نداشت‪.‬‬ ‫بلكه مساله امداد شوروی برای بریتانیا بهترین فرصت برای‬ ‫تحصیكرده آلمان و آمدن سرریدر بولارد هست بجای هوراس‬
‫اما چندی قبل از حادثه شهریور ‪ 20‬تلگراف رمزی به‬ ‫اجرای نقشه «دیرین» اتصال ارضی نیروهای بریتانیا از‬ ‫سیمور كه ناگهان لحن گزارشهای سفارت انگلیس به لندن‬
‫تهران كردم كه من چنین استنباط میكنم كه انگلیس ها‬ ‫مدیترانه از طریق فلسطین‪ ،‬اردن‪ ،‬بین النهرین و ایران به‬ ‫تغییر كرد و شروع به ابراز «نگرانی» از حضور اتباع آلمان‬
‫میخواهند كمك به شوروی برسانند و این امر ممكن است‬ ‫هند میبود كه مطلقا حاضر به مذاكره و از دست دادن این‬ ‫كه تعدادشان به مراتب كمتر از انگلیسها بود نزد مقامات‬
‫ناراحتی هائی برای ایران به وجود بیاورد و چه حتی باعث‬ ‫ایرانی و «نگرانی» از اشغال فرودگاههای شمال ایران توسط‬
‫اشغال ایران شود بهتر است دولت اقدامی نكند كه این دو‬ ‫فرصت نبودهاند‪.‬‬
‫به علاوه اگر فرضا باب مذاكره را میگشودند صرفنظر از‬ ‫شوروی!! در گزارشهای ارسالی به لندن میشود‪.‬‬
‫كشور تحریك شوند‪.‬‬ ‫پیش از انتصاب منصورالملك به نخستوزیری‪ ،‬مظفراعلم‬
‫پاسخی از تهران رسید بدین مضمون فقط در چند‬ ‫با وزیر مختار آلمان مذاكره كرد و موافقت برلین را كسب‬
‫مینماید كه اتباع آلمان از طریق تركیه مراجعت نمایند‪ .‬ولی‬
‫این توافق مصادف میشود با آغاز نخست وزیری رجبعلی‬
‫منصور (منصور الملك) كه وزیر خارجه را نیز برداشته و‬
‫بجایش یكی از نزدیكان خود جواد عامری را به كفالت آن‬
‫وزارتخانه در زیر نظر خود منصوب می نماید‪ .‬نباید فراموش‬
‫كرد كه منصور در وزارت خارجه سابقه داشته و خود هنگام‬
‫انعقاد قرار داد ‪ 1919‬كفیل آنجا بوده و آن قرار داد را پاراف‬

‫كرده بود‪.‬‬
‫منصور بازگشت آلمانها را زائد شمرده و مرتبا در قبال شاه‬
‫«خاطر مبارك آسوده باشد» پیش میگیرد و هنگامی كه در‬
‫تیر و مرداد ‪ 1320‬كه شاه از دریافت هشدارهائی از مسكو‬
‫توسط محمد ساعد و از تركیه ابراز نگرانی میكند منصور‬
‫با همان جمله و این كه كاملا مراقب هستیم خاطر شاه را‬