Page 27 - (کیهان لندن - سال چهل و دوم ـ شماره ۵۷۴ (دوره جديد

‫صفحه ‪ 27‬شماره ‪۲۰۴۰‬‬ ‫گسترده مردم از آن را یکسره انکار کردهاند‪.‬‬ ‫از این رو‪ ،‬نفت‪ ،‬جغرافیا و امنیت در سیاست‬
‫جمعه ‪ ۷‬تا پنجشنبه ‪ ۱۳‬اوت ‪۲۰۲۶‬‬ ‫یک داوری بالغ تاریخی‪ ،‬نیازی به هیچیک از این افراطها‬ ‫پهلوی نه تنها سه موضوع جداگانه نبودند؛ بلکه اجزای یک‬
‫طرح واحد برای تبدیل ایران به قدرتی مستقل و باثبات‬
‫پادشاهان پهلوی دریافتند که استقلال‪ ،‬بدون دولت مرکزی‪،‬‬ ‫ندارد‪.‬‬
‫ارتش‪ ،‬بوروکراسی‪ ،‬زیرساخت‪ ،‬آموزش و اقتصاد مدرن‪ ،‬تنها‬ ‫میتوان پذیرفت که ملیشدن نفت‪ ،‬بیان یک خواست‬ ‫بودند‪.‬‬
‫واژهای زیباست‪ .‬نفت در این پروژه جایگاه ویژهای داشت‪،‬‬ ‫مشروع ملی بود؛ خواستی که دولت رزمآرا برای تحقق آن‬ ‫ملیگرایی مصدقی و ملیگرایی پهلوی؛ دو تعریف از‬
‫زیرا میتوانست منابع مالی لازم برای تکمیل دولت ملی را‬ ‫با موانعی جدی روبرو بود؛ موانعی که از واقعیت ظرفیت‬
‫سیاست‬
‫فراهم سازد‪.‬‬
‫اما دولت ملی تنها مصرفکننده نفت نبود؛ خود شرط‬
‫بهرهبرداری ملی از نفت بود‪ .‬بدون امنیت خوزستان‪ ،‬بنادر‪،‬‬
‫پالایشگاهها و خطوط انتقال قابل بهرهبرداری نبودند‪ .‬بدون‬
‫دانشگاه و آموزش فنی‪ ،‬شرکت ملی نفت نمیتوانست جای‬
‫مدیران خارجی را بگیرد‪ .‬بدون سیاست خارجی فعال‪ ،‬نفت‬
‫ایران مشتری پایدار نمییافت‪ .‬بدون ارتش‪ ،‬تأسیسات و‬
‫آبراههای حیاتی کشور در برابر تهدیدها بیدفاع میماندند‪.‬‬
‫به این ترتیب‪ ،‬نفت و دولت در دوران پهلوی یکدیگر‬
‫را تقویت کردند‪ :‬دولت‪ ،‬امکان اعمال حاکمیت بر نفت را‬
‫فراهم ساخت و نفت‪ ،‬منابع لازم برای گسترش دولت را‬

‫تأمین کرد‪.‬‬
‫این همان حلقهای بود که در سالهای بحران دولت‬
‫مصدق شکسته باقی ماند‪ .‬دولت میخواست حاکمیت خود‬
‫را بر نفت اعمال کند‪ ،‬اما ابزارهای کافی اقتصادی‪ ،‬فنی و‬
‫بینالمللی برای اجرای آن نداشت‪ .‬در دوران بعد‪ ،‬این ابزارها‬
‫به تدریج ساخته شدند و در سال ‪ ۱۳۵۲‬به مرحلهای رسیدند‬
‫که ایران توانست ساختار کنسرسیوم را به سود شرکت ملی‬

‫نفت تغییر دهد‪.‬‬

‫بخش سیزدهم) از نفت ملی تا ملت قدرتمند‬ ‫حضور شاهنشاه آریامهر و جمشید آموزگار در نشست سالانه اوپک سال ‪۱۳۵۳‬‬
‫اهمیت سیاست نفتی آریامهر را نباید تنها با میزان افزایش‬
‫درآمدها سنجید‪ .‬دستاورد اصلی آن دوره‪ ،‬تغییر موقعیت‬ ‫ایران در استخراج‪ ،‬تولید‪ ،‬پالایش و رساندن نفت به بازارهای‬ ‫نزاع تاریخی بر سر نفت را میتوان نزاع میاِِن ناسیونالیسِِم‬
‫جهانی ناشی میشد‪ .‬در مقابل‪ ،‬نیروهای مخالف دولت این‬ ‫ابزاری و میهن پرستی با رویکرد صیانت از منافع ملی‬
‫ایران در زنجیره قدرت بود‪.‬‬ ‫مطالبه را به محور رقابت برای به دست گرفتن قدرت اجرایی‬
‫در آغاز بحران نفت‪ ،‬دولت بریتانیا میتوانست با تحریم‬ ‫بدل کردند و پس از ترور رزمآرا‪ ،‬با روی کار آمدن دولت‬ ‫دانست‪.‬‬
‫و شبکه شرکتهای نفتی‪ ،‬صادرات ایران را تقریبا متوقف‬ ‫مصدق و اجرای سیاست ملیشدن صنعت نفت‪ ،‬کشور‬ ‫در فقرهی نخست‪ ،‬ناسیونالیسم در لحظه اعتراض شکل‬
‫کند‪ .‬دو دهه بعد‪ ،‬دولتهای غربی و شرکتهای بزرگ‬ ‫درگیر بحرانی شد که مدیریت آن هزینههای سنگینی بر‬ ‫میگیرد‪ .‬دشمن خارجی مشخص میشود‪ ،‬احساسات عمومی‬
‫ناچار بودند درباره قیمت‪ ،‬تولید و دسترسی به نفت با ایران‬ ‫بسیج میگردد‪ ،‬یک رهبر به نماد مقاومت تبدیل میشود و‬
‫مذاکره کنند‪ .‬در آغاز دهه ‪ ،۱۳۳۰‬کارشناسان خارجی درباره‬ ‫اقتصاد و منافع ملی ایران تحمیل کرد‪.‬‬ ‫مشروعیت سیاسی از رویارویی با بیگانه به دست میآید‪.‬‬
‫توانایی ایرانیان برای اداره صنعت نفت تردید میکردند؛ در‬ ‫میتوان قرارداد کنسرسیوم را محدود و نامطلوب دانست‬ ‫نقطه قوت این نوع ناسیونالیسم‪ ،‬قدرت بسیجکنندگی آن‬
‫دهه ‪ ،۱۳۵۰‬شرکت ملی نفت ایران عملیات اصلی صنعت‬ ‫و همزمان دید که همین قرارداد‪ ،‬مرحلهای گذرا برای‬ ‫است؛ اما نقطه ضعفش آن است که اغلب برای روز پس از‬
‫را مدیریت میکرد و در پروژههای بینالمللی حضور داشت‪.‬‬
‫این تغییر را نمیتوان صرفا نتیجه افزایش طبیعی تقاضای‬ ‫بازسازی صنعت نفت بود‪.‬‬ ‫پیروزی برنامهای روشن ندارد‪.‬‬
‫جهانی دانست‪ .‬حاصل ایجاد ظرفیت ملی‪ ،‬پیگیری سیاسی‬ ‫در این میان‪ ،‬میتوان گفت که برای مصدق‪ ،‬ملیشدن‬ ‫در فقرهی دوم‪ ،‬میهنپرستی برپایه صیانت از منافع ملی‬
‫و ارادهای بود که نفت را به موضوعی حاکمیتی تبدیل کرد‪.‬‬ ‫نفت به مهمترین پروژه سیاسی دولت او بدل شد؛ اما برای‬ ‫نه در لحظه اعتراض‪ ،‬بلکه در استمرار دولت معنا مییابد‪.‬‬
‫محمدرضا شاه نه از موضع انزوا‪ ،‬بلکه از درون نظام‬ ‫محمدرضا شاه‪ ،‬نفت هرگز هدف نبود‪ ،‬بلکه وسیلهای برای‬ ‫دولت باید قرارداد را تغییر دهد‪ ،‬متخصص تربیت کند‪ ،‬بازار‬
‫جهانی برای تغییر آن به سود ایران عمل کرد‪ .‬او میدانست‬ ‫تحقق هدفی بزرگتر به نام قدرت ملی ایران بود‪ .‬از همین‬ ‫بسازد‪ ،‬درآمد را مدیریت کند‪ ،‬ارتش ایجاد کند و در توازن‬
‫ایران برای توسعه به فناوری‪ ،‬سرمایه‪ ،‬بازار و رابطه با‬ ‫رو‪ ،‬او واقعیتهای اقتصاد و سیاست بینالملل را آنگونه که‬ ‫جهانی قدرت جایگاهی برای کشور به دست آورد‪ .‬این‬
‫کشورهای صنعتی نیاز دارد؛ اما این نیاز را به معنای تسلیم‬ ‫بودند پذیرفت‪ ،‬در همان عرصه وارد رقابت شد‪ ،‬قواعد بازی‬ ‫رویکرد ممکن است کمتر شاعرانه و کمتر هیجانانگیز باشد‪،‬‬
‫در برابر خواستههای آنان نمیدانست‪ .‬سیاست او‪ ،‬همکاری‬ ‫را به سود ایران تغییر داد و درآمدهای نفتی را به پشتوانه‬
‫همراه با چانهزنی بود؛ نه دشمنی دائمی و نه اطاعت دائمی‪.‬‬ ‫توسعه‪ ،‬نوسازی و افزایش نفوذ بینالمللی کشور تبدیل کرد‪.‬‬ ‫اما با نتیجه سنجیده میشود‪.‬‬
‫این همان رویکردی است که میتوان آن را ناسیونالیسم‬ ‫ملیگرایی مصدقی‪ ،‬نفت را به نماد تظاهر به استقلال‬
‫واقعگرا نامید‪ :‬شناخت محدودیتها‪ ،‬استفاده از فرصتها‬ ‫بخش دوازدهم) نفت و مفهوم دولت ملی‬ ‫تبدیل کرد ( حال آنکه تاریخ گواه وابستگی همه جانبه‬
‫تاریخ نه دادگاه تقدیس است و نه مراسم نفرت‪ .‬تاریخ‬ ‫دولت مصدق‪ ،‬جبهه ملی و حزب توده به اتحاد جماهیری‬
‫و افزایش تدریجی قدرت ملی‪.‬‬
‫بخش چهاردهم) جمهوری اسلامی؛ از سلاح نفت تا‬ ‫محل سنجش تصمیم و نتیجه است‪.‬‬ ‫شوروی است)‪.‬‬
‫بر همین پایه‪ ،‬مسئله اصلی این مقاله‪ ،‬در نهایت‪ ،‬نه‬ ‫ملیگرایی پهلوی کوشید نفت را به ابزار اقتدار تبدیل کند‪.‬‬
‫گروگانگیری نفت‬ ‫موضوع ملی شدن صنعت نفت است و نه حتی خوِ ِد نفت‬
‫مقایسه کارنامه پهلوی با جمهوری اسلامی‪ ،‬معنای سیاست‬ ‫به مثابه سلاحی کارآمد که میتواند حتی صاحب خود را‬ ‫اولی پرسید‪ :‬نفت متعلق به کیست؟‬
‫نفتی آریامهر را روشنتر میکند‪ .‬حکومتی که در سال ‪۱۳۵۷‬‬ ‫دومی ناگزیر بود پاسخ دهد‪ :‬نفت چگونه باید اداره شود‪،‬‬
‫با ادعای استقلال و مبارزه با سلطه خارجی قدرت را تصرف‬ ‫خلع سلاح بکند‪.‬‬ ‫با چه قیمتی فروخته شود و به چه قدرتی برای ایران تبدیل‬
‫کرد‪ ،‬در عمل نفت را از ابزار توسعه ملی به منبع تأمین بقای‬ ‫مسئله‪ ،‬دولت است‪.‬‬
‫کشوری ممکن است دارای ثروت طبیعی باشد‪ ،‬اما دولت‬ ‫گردد؟‬
‫ایدئولوژیک خود تبدیل ساخت‪.‬‬ ‫نداشته باشد‪ .‬ممکن است قانونی ملیگرایانه تصویب کند‪،‬‬ ‫این دو مرحله میتوانستند مکمل یکدیگر باشند؛ اما‬
‫درآمد نفت به جای آنکه پشتوانه صنعتیشدن‪ ،‬رفاه‪ ،‬امنیت‬ ‫اما ابزار اجرای آن را در اختیار نداشته باشد‪ .‬ممکن است‬ ‫روایت سیاسی بعدی آنها را به دشمنان آشتیناپذیر تبدیل‬
‫علیه نفوذ خارجی بشورد‪ ،‬اما در اثر بیثباتی داخلی‪ ،‬بیش از‬ ‫کرد‪ .‬هواداران مصدق کوشیدند تمام مفهوم استقلال نفتی را‬
‫و افزایش منزلت ایرانیان باشد‪ ،‬صرف جنگهای‬ ‫پیش در معرض دخالت خارجی قرار گیرد‪.‬‬ ‫در شخص او خلاصه کنند و هر دستاورد بعدی را یا نادیده‬
‫بگیرند یا محصول ناگزیر همان رویداد معرفی کنند‪ .‬در‬
‫مقابل‪ ،‬برخی منتقدان مصدق نیز اصل مل ‌یشدن و حمایت‬