بیژن نامدار – در سالهای اخیر، کشورهای عربی حوزه خلیج فارس همواره با تغییر رژیم در ایران و حمایت از معترضان در این کشور با احتیاط برخورد کردهاند. اگرچه این موضوع جنبههای امنیتی و سیاسی دارد، اما برای این کشورها که منافع اقتصادی را بر هر چیز دیگری ترجیح میدهند سهم ایران در فردای بازار جهانی انرژی از عوامل کلیدی نگرانی کشورهای عربی است. این مقاله با استفاده از سناریوی فرضی ایران آزاد و بدون تحریم، تنها اثرات ورود ایران به بازار نفت، گاز و سایر فرآوردههای نفتی را بر اقتصاد کشورهای عربی تحلیل میکند.
مقدمه
ایران با دارا بودن منابع عظیم نفت، گاز و پتروشیمی، نقش مهمی در بازار انرژی جهانی دارد. کشورهای عربی صادرکننده نفت و گاز (عربستان، قطر، امارات، کویت و بحرین) سهم عمدهای از درآمد بودجه و سرمایهگذاریهای منطقهای را از این بازار کسب میکنند طبیعی است که ورود ایران به بازار جهانی نفت و گاز میتواند سهم آنها را کاهش دهد و این امر فشار مستقیمی بر بودجه و رشد اقتصادی آنها وارد میکند چرا که هر روز زودتر آزاد شدن ایران از شر رژیم اسلامی معادل از دست دادن میلیونها دلار برای آنهاست.
از منظر اقتصادی اگر تنها جنبههای تولیدی در حوزه منابع انرژی را در نظر بگیریم از دو محل این کشورها مورد فشار قرار خواهند گرفت:
۱- با ورود ایران به عرصه صادرات نفت و گاز و فرآوردههای جانبی بدون فشارهای تحریمی در واقع سهم آنها از سبد تامین انرژی جهانی کاهش مییابد، این یعنی از دست دادن میلیاردها دلار درآمد مستقیم سالانه.
۲- با رفع موانع تحریمی و با درنظر گرفتن توان بالقوه ایران سهم سرمایهگذاری جهانی در این کشورها کاهش یافته و به سمت ایران سرازیر خواهد شد.
ظرفیتهای اقتصادی ایران و اثر ورود به بازار جهانی:
صنعت نفت ایران این قابلیت را دارد تا در مدت زمان کوتاهی تولید خود را در نفت و گاز و محصولات جانبی به طرز چشمگیری افزایش دهد. بیایید با هم ببینیم در یک بازه زمانی کوتاه چه اتفاقاتی خواهد افتاد:
نفت، گاز و میعانات گازی
پیشتر و در یک بازه زمانی کوتاه پس از برجام، رژیم اسلامی با همه ناکارآمدیهایش توانست تولید نفت را تا سطح ۴ میلیون بشکه در روز برساند. در حال حاضر بنا به برآوردها چیزی در حدود ۱۲۰ میلیون بشکه نفت خام در روی آب ذخیره شده که قابلیت فروش و نقد شوندگی بالایی دارد.
– رسیدن تولید نفت ایران به ۶ میلیون بشکه در روز یعنی توان صادراتی ایران به ۴ میلیون بشکه در روز برسد که این میتواند ایران را به جایگاه دوم تولید نفت در خاورمیانه برساند.
-در گاز طبیعی نیز ایران با خط لوله تا ترکیه و ظرفیت صادرات LNG میتواند سهم روسیه و قطر در اروپا و آسیا را کاهش دهد که این امر باعث کاهش میلیارد دلاری درآمد گازی این کشورها خواهد شد.
اگر سرمایهگذاری در پتروشیمی، انرژی پاک و زیرساخت لجستیک نیز لحاظ شود، پتانسیل جذب سرمایهگذاری خارجی ایران در پنج سال اول نزدیک ۲۰۰ میلیارد دلار خواهد بود.
این ورود میتواند سهم کشورهای عربی از سرمایهگذاری خارجی در خاورمیانه را کاهش دهد و فشار اقتصادی مضاعفی ایجاد کند.
اثر اقتصادی بر کشورهای عربی
کاهش درآمد نفت و گاز
افزایش سهم صادرات ایران در بازار جهانی باعث کاهش مستقیم درآمد نفت و گاز کشورهای عربی شده و فشار بودجهای قابل توجه ایجاد میکند.
به عنوان مثال کاهش رشد اقتصادی ناشی از افزایش تولید و صادرات نفت ایران میتواند باعث کاهش ۱۰ میلیارد دلاری درآمد نفتی عربستان و در نتیجه کاهش ۱٪ رشد اقتصادی در سال گردد که اثر مرکب ده ساله این امر برابر کاهش GDP ۱۳۷ میلیارد دلار خواهد بود. این کاهش رشد مشابه در قطر و امارات، هرچند کمتر، اما اثر بلندمدت مشابهی دارد.
فشار بر برنامههای توسعه
– کاهش بودجه به معنای تأخیر یا کاهش پروژههای توسعهای مانند Vision 2030 عربستان و توسعه LNG قطر
– محدود شدن سرمایهگذاری در آموزش، زیرساخت، فناوری و پروژههای اجتماعی
– کاهش شتاب رشد اقتصادی و رقابت منطقهای
جنبههای اقتصادی چرایی مخالفت اعراب
تحلیل اقتصادی نشان میدهد که نگرانی کشورهای عربی از تغییر رژیم ایران صرفاً سیاسی نیست، بلکه:
۱- ورود ایران به بازار نفت و گاز باعث کاهش درآمد مستقیم آنها میشود
۲- کاهش سهم از سرمایهگذاری خارجی منطقهای فشار مضاعف بر اقتصادهای نفتی وارد میکند
۳- اثر مرکب کاهش رشد اقتصادی در بلندمدت، پروژههای توسعه و برنامههای اجتماعی را تحت تأثیر قرار میدهد
بنابراین، مخالفت با تغییر رژیم یا حمایت از فشار خارجی، بخشی از راهبرد اقتصادی برای حفظ سهم بازار و ثبات بودجه است
با سناریوی ایران آزاد و بدون تحریم:
ایران میتواند با صادرات روزانه ۴ میلیون بشکه نفت و گاز و جذب ۳۰ تا ۴۰ درصد کل سرمایهگذاری خارجی، سهم قابل توجهی از بازار انرژی و سرمایهگذاری خاورمیانه را کسب کند. این در حالی است که کشورهای عربی با کاهش ۵٪ درآمد نفت و گاز و کاهش ۱٪ رشد اقتصادی سالانه مواجه خواهند شد، که اثر مرکب ۱۰ ساله آن بسیار قابل توجه است.
این فشار اقتصادی، بخشی از دلایل مخالفت اعراب با تغییر رژیم ایران و محافظت از منافع اقتصادی و بودجهای آنها را توضیح میدهد.
به طور خلاصه، اقتصاد نفتی و وابستگی به درآمدهای انرژی، عامل اصلی چرایی اقتصادی مخالفت کشورهای عربی با تغییر رژیم در ایران است.
اگر بخواهیم یک نتیجه گیری استراتژیک یکخطی بکنیم:
بازگشت ایران آزاد، بازی انرژی را عوض میکند!
*«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسیزبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
