بینتیجه ماندن مذاکرات ژنو و پایان مهلت جمهوری اسلامی برای «توافق» احتمال آغاز عملیات نظامی آمریکا و متحدانش را به طور جدی افزایش داده است. حکومت میگوید برای پاسخ به هرگونه حمله آماده است اما کارشناسان میگویند از اصلیترین ضعفهای نیروهای مسلح جمهوری اسلامی «سامانههای پدافندی» است که توان مقابله با هواپیماهای پیشرفته را ندارد.
روزنامه «تایمز اسرائیل» هشتم اسفند ۱۴۰۴ گزارش داد آمریکا در هفتههای اخیر خاورمیانه را با جنگندهها، ناوهای هواپیمابر و دیگر تجهیزات نظامی پر کرده است، اما چارچوب و شکل احتمالی یک کارزار نظامی آمریکا، از بخش روانی «شوک و وحشت» گرفته تا حملات راهبردی یا حتی اقدامات نمادین همچنان مبهم است.
اغلب کارشناسان نظامی معتقدند حمله احتمالی، احتمالاً زمینی نخواهد بود و از طریق هوا و با استفاده از هواپیماها و موشکها انجام خواهد شد.
نخستین تهدید برای خلبانان آمریکایی، سامانههای پدافند هوایی جمهوری اسلامی ایران خواهد بود؛ هرچند گفته میشود این سامانهها تا حد زیادی تضعیف شدهاند و بعید است چالش جدی ایجاد کنند.
در جریان جنگ ۱۲روزه، اسرائیل توانست با حملات برنامهریزیشده و جنگ الکترونیک، پدافند هوایی ایران را خنثی کند.
توماس ویتینگتون، کارشناس جنگ الکترونیک، میگوید «اقدامات الکترونیکی اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه توانایی ایران برای استفاده از طیف الکترومغناطیسی جهت شناسایی اهداف و هدایت جنگندهها یا سامانههای زمینبههوا به سوی آن اهداف، و همچنین هماهنگی تلاشهای پدافند هوایی را سلب کرد.»
او افزود: «با اخلال در امواج رادیویی، یکی از اصلیترین مسیرهای تبادل اطلاعات پدافند هوایی در یک سامانه یکپارچه را مختل میکنید. این یعنی توانایی هماهنگی برای رهگیری را از بین میبرید.»
زمانی که آمریکا به سایتهای هستهای ایران حمله کرد، اسرائیل پیشتر کنترل آسمان ایران را به دست گرفته بود و راه را برای بمبافکنهای آمریکایی هموار کرده بود.
حتی اگر آمریکا بدون مشارکت اسرائیل به ایران حمله کند، احتمالاً میتواند پس از آسیبهایی که اسرائیل وارد کرده، به نتایج مشابهی دست یابد.
این نخستین بار هم نخواهد بود که آمریکا با سامانههای یکپارچه پدافند هوایی روبهرو میشود. از دهه ۱۹۹۰، خلبانان آمریکایی در لیبی، عراق و بالکان با پدافندهای پیشرفته مواجه شدهاند اما این سامانهها نتوانستند چالش معناداری برای برتری هوایی آمریکا ایجاد کنند.
این به آن معنا نیست که جمهوری اسلامی ایران برای بازسازی توانمندیهایش تلاش نکرده است. گزارشها حاکی از آن است که تهران در ماه دسامبر ۲۰۲۵ قراردادی محرمانه به ارزش ۵۰۰ میلیون یورو با روسیه برای خرید ۵۰۰ پرتابگر موشک زمینبههوای نسل چهارم «وربا» امضا کرده است. این سامانهها توسط تیمهای کوچک زمینی اداره میشوند و امکان پراکندگی بیشتر پدافند هوایی را فراهم میکنند.
با این حال، حتی تحویل گسترده این سامانهها نیز پدافند هوایی جمهوری اسلامی را به قدرت پیش از جنگ بازنمیگرداند. بنا بر گزارش مؤسسه «مطالعه جنگ»، سامانههای قابلحمل ورِبا نمیتوانند جایگزین سامانههای اس-۳۰۰ شوند که اسرائیل در سال ۲۰۲۴ منهدم کرد، و روسیه نیز تاکنون تمایلی به ارائه سامانه پیشرفتهتر اس-۴۰۰ به ایران نشان نداده است.
سامانههای بومی جمهوری اسلامی ایران نیز گزینه مؤثری محسوب نمیشوند. سامانه «باور ۳۷۳» نسخه ایرانی «اس-۳۰۰» در جنگ ۱۲ روزه هیچ رهگیری موفقی نداشت.
