عظیم بادام دوست – در سالهای اخیر، یکی از بنیادیترین بحرانهای اپوزیسیون ایران نه فقدان نیرو، بلکه فقدان «گفتمان» بوده است؛ گفتمانی که بتواند همزمان سه ویژگی را در خود جمع کند: واقعگرایی سیاسی، پیوند با منافع ملی، و توانایی ایجاد همگرایی میان طیفهای متنوع اجتماعی.
در غیاب چنین گفتمانی، صحنهی سیاسی اپوزیسیون اغلب به مجموعهای از صداهای پراکنده، واکنشی و گاه متعارض تبدیل شده است که بیش از آنکه یک مسیر را ترسیم کنند، صرفا بر شدت ابهامها افزودهاند.
در این میان، نقش رسانههای فارسیزبان خارج از کشور، از یک بستر اطلاعرسانی صرف فراتر رفته و به سطحی تعیینکننده در شکلدهی به فضای فکری و سیاسی اپوزیسیون ارتقاء یافته است. رسانه، در چنین شرایطی، دیگر تنها ناقل خبر نیست؛ بلکه به یک «نهاد تولید معنا» بدل میشود نهادی که میتواند مسیر گفتوگو را تعریف کند، اولویتها را بسازد و حتی حدود امکان سیاستورزی را مشخص نماید.
اما پرسش اساسی اینجاست: آیا این رسانهها توانستهاند چنین نقشی را ایفا کنند؟
پاسخ، دستکم تا امروز، دوگانه است. از یکسو، گسترش رسانههای متنوع فارسیزبان، امکان بیان دیدگاههای مختلف را فراهم کرده است. از سوی دیگر، نبود یک چارچوب تحلیلی منسجم و غلبه رویکردهای احساسی یا مقطعی، مانع از آن شده که این تکثر به «همگرایی» تبدیل شود. به بیان دیگر، ما با «کثرت صدا» مواجهایم، اما نه الزاما با «وحدت گفتمان».
در چنین فضایی، اهمیت برنامههای گفتوگومحور و زنده، که امکان تقابل مستقیم دیدگاهها را فراهم میکنند، دوچندان میشود. تجربه حضور در برخی از این برنامهها نشان میدهد که هرگاه گفتوگو از سطح شعار فراتر رفته و به سطح تحلیل ساختاری نزدیک میشود، امکان شکلگیری نوعی فهم مشترک حتی در میان اختلاف نظرها فراهم میگردد. این همان نقطهای است که رسانه میتواند از یک تریبون ساده، به یک «میدان سیاسی» واقعی تبدیل شود.
در میان این تجربهها، میتوان به نمونههایی اشاره کرد که در قالب برنامههای زنده هفتگی، با حضور چهرههای مختلف سیاسی و فکری، تلاش کردهاند فضایی برای بحثهای طولانی، چالشی و نسبتا عمیق فراهم آورند. در این برنامهها، برخلاف بسیاری از قالبهای رسانهای کوتاه و سطحی، زمان کافی برای بسط استدلال، پاسخگویی و حتی بازاندیشی در مواضع وجود دارد ، امکانی که برای بازسازی گفتمان سیاسی، حیاتی است.
نکته قابل توجه در برخی از این رسانهها، حضور و مشارکت فعال اقلیتهای دینی، از جمله جامعه مسیحی، در فرآیند تولید محتوا و گفتوگو است. این حضور، اگر بهدرستی فهم شود، نه نشانهای از «دینی شدن» سیاست، بلکه بیانگر واقعیتی عمیقتر است؛ بازگشت تدریجی مفهوم ایران بهمثابه یک «ملت متکثر». ملتی که در آن، تعلق دینی نه عامل حذف، بلکه بخشی از تنوع اجتماعی است.
از این منظر، مشارکت رسانههایی با پسزمینههای متفاوت از جمله رسانههایی که توسط فعالان مسیحی اداره میشوند میتواند به غنای فضای گفتوگو کمک کند، مشروط بر آنکه این مشارکت در چارچوب یک افق ملی تعریف شود. افقی که در آن، همه نیروها، فارغ از هویتهای فرعی، در جهت بازسازی یک ساختار سیاسی مبتنی بر منافع ملی و ارادهی عمومی حرکت کنند.
در اینجا، باید بر یک نکتهی کلیدی تأکید کرد، آیندهی سیاسی ایران، نه بر حذف تفاوتها، بلکه بر مدیریت و بهرسمیت شناختن آنها در قالب یک هویت ملی واحد شکل خواهد گرفت. هر تلاشی که بخواهد این تکثر را به نفع یک قرائت خاص حذف کند ،خواه ایدئولوژیک، خواه دینی، در نهایت به بازتولید همان بنبستهایی خواهد انجامید که ایران معاصر بارها آنها را تجربه کرده است.
با این حال، این تصویر نباید ما را از نقد کاستیها بازدارد. بسیاری از رسانههای اپوزیسیون، از جمله همین قالبهای گفتوگومحور، همچنان با چالشهایی جدی روبرو هستند ؛ از نبود استانداردهای حرفهای در اداره بحثها گرفته تا فقدان پیوستگی راهبردی در موضوعات مطرحشده. در مواردی، گفتوگوها بهجای آنکه به تولید «نتیجه» منجر شوند، در سطح تبادل دیدگاه باقی میمانند و از تبدیل شدن به یک مسیر عملی بازمیمانند.
بنابراین، اگر قرار است رسانه بهعنوان یکی از ارکان بازسازی گفتمان ملی ایفای نقش کند، باید از مرحلهی «بیان» به مرحلهی «سازماندهی فکری» عبور کند. این گذار، مستلزم انضباط تحلیلی، انتخاب دقیق موضوعات، و مهمتر از همه، تعهد به یک افق ملی مشترک است.
در نهایت، میتوان گفت که رسانههای فارسیزبان، با همه ضعفها و محدودیتهایشان، همچنان یکی از معدود فضاهایی هستند که امکان شکلگیری نوعی سیاستورزی غیررسمی در آنها وجود دارد. تقویت این فضا، نه از طریق تبلیغ، بلکه از مسیر ارتقاء کیفیت گفتوگو و تعمیق تحلیل میتواند یکی از پیششرطهای اساسی برای خروج اپوزیسیون از وضعیت پراکندگی کنونی باشد.
در این مسیر، هر تجربهای که بتواند حتی بطور محدود، الگویی از گفتوگوی جدی، مشارکت متکثر و تمرکز بر منافع ملی ارایه دهد، شایسته توجه و بررسی است. نه بهعنوان یک «راهحل نهایی»، بلکه بهعنوان بخشی از فرآیندی که شاید در نهایت بتواند به شکلگیری آن چیزی بینجامد که امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز داریم؛ یک گفتمان ملی منسجم.
توضیح:
«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب علاقمندان، نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسیزبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
