فایننشال تایمز در گزارشی هشدار داده است که روسیه و جمهوری اسلامی با بهرهگیری از شبکههای اجتماعی، پیامرسانها و حتی پلتفرمهای بازی آنلاین، در حال جذب نسل جدیدی از «مأموران یکبارمصرف» هستند؛ نوجوانانی که در ازای مبالغی اندک یا دریافت رمزارز، به انجام مأموریتهایی از جاسوسی و شناسایی اهداف حساس گرفته تا خرابکاری، آتشسوزی عمدی و حتی عملیات خشونتآمیز در اروپا، اسرائیل و اوکراین ترغیب میشوند.
این گزارش که بر پایهی گفتوگو با مقامهای امنیتی و اطلاعاتی چندین کشور تهیه شده، نشان میدهد دولتهای متخاصم با سوءاستفاده از ناشناسی فضای مجازی و آسیبپذیری کاربران کمسنوسال، هزینه و ریسک عملیاتهای برونمرزی خود را کاهش دادهاند؛ روندی که به گفتهی نهادهای امنیتی، مرز میان سرگرمی دیجیتال، شبکههای اجتماعی و میدان جنگ اطلاعاتی را بیش از هر زمان دیگری از میان برده و به یکی از نگرانکنندهترین ابعاد جنگهای ترکیبی در سالهای اخیر تبدیل شده است.
بر اساس گزارش فایننشال تایمز، سرویسهای امنیتی اروپا میگویند روسیه و جمهوری اسلامی در حال گسترش شیوهای تازه در جنگهای ترکیبیاند: جذب نوجوانان از طریق شبکههای اجتماعی، پیامرسانها و پلتفرمهای بازی برای جاسوسی، خرابکاری، آتشسوزی عمدی، شناسایی اهداف و حتی عملیات خشونتآمیز.
یک عصر پاییزی در سپتامبر گذشته، پسر ۱۷ سالهای در روتردام هلند تازه پشت میز تکالیف مدرسهاش نشسته بود که زنگ خانه به صدا درآمد. پدرش در را باز کرد و هشت مأمور پلیس با نقاب وارد خانه شدند، از پلهها بالا رفتند و به اتاق نوجوان هجوم بردند. اتهام او، ارائه خدمات به یک کشور خارجی بود.
به نوشته فایننشال تایمز، این پرونده اکنون به یکی از نمونههای هشداردهنده روندی تازه در اروپا تبدیل شده است: نوجوانانی که از طریق تلگرام، تیکتاک، اسنپچت، فیسبوک، دیسکورد و حتی پلتفرمهای بازی آنلاین، از سوی عوامل دولتهای متخاصم یا شبکههای جنایی وابسته به آنها جذب میشوند تا در ازای پول، اغلب رمزارز، مأموریتهای جاسوسی و خرابکاری انجام دهند.
پسر هلندی متهم است که از سوی عوامل وابسته به روسیه در تلگرام جذب شده و با استفاده از دستگاهی موسوم به «اسنیفر» برای رهگیری شبکههای وایفای، ساختمانهای دولتی و نهادهای انتظامی در لاهه، از جمله مقر یوروپل، را زیر نظر گرفته است. پدر او در گفتوگو با روزنامه هلندی «دی تلگراف» فرزندش را نوجوانی «سادهلوح» توصیف کرده که به رایانه و بازی علاقهمند بوده است. او گفت والدین معمولا فرزندان خود را برای خطرهایی مانند سیگار، مواد مخدر و الکل آماده میکنند، «اما نه برای چیزی شبیه این.»
فایننشال تایمز، بر پایه گفتوگو با مقامهای پلیس و اطلاعاتی در شش کشور اروپایی و خاورمیانه، گزارش میدهد که این پرونده بخشی از الگویی گستردهتر است. روسیه و جمهوری اسلامی سالهاست از واسطهها و گروههای نیابتی برای اجرای عملیات خصمانه در خاک اروپا استفاده میکنند، اما جذب کودکان و نوجوانان، فصل تازهای در این اقتصاد پنهانِ خرابکاری و جاسوسی است.
این روش، نخست در اوکراین آشکار شد؛ جایی که نوجوانان از طریق اینترنت برای جمعآوری اطلاعات، آتش زدن خودروهای نظامی، پخش تبلیغات و شناسایی سامانههای پدافندی جذب شدند. سپس الگو به لهستان، هلند و بریتانیا رسید. مقامهای امنیتی میگویند جمهوری اسلامی نیز با مشاهده کارآمدی این روش، آن را برای تسریع عملیات علیه مخالفان ایرانی در اروپا، ایجاد آشوب در اسرائیل و هدف گرفتن نهادهای یهودی بهکار گرفته است.
دومینیک مورفی، که تا چند هفته پیش فرماندهی بخش ضدتروریسم پلیس متروپولیتن لندن را برعهده داشت، به فایننشال تایمز گفت دولتهای متخاصم «قطعا نوجوانان را هدف قرار میدهند.» او افزود که حدود ۱۸ ماه پیش، ناگهان با حجم قابل توجهی از جوانانی روبرو شدند که آماده بودند از ارتباطات آنلاین به فعالیت واقعی در جهان بیرون منتقل شوند.
در اوکراین، مقامهای اطلاعاتی میگویند ۲۱ درصد افرادی که در سال ۲۰۲۵ به اتهام همکاری با روسیه بازداشت شدند، نوجوان بودند. برخی از آنها حتی ۱۵ یا ۱۶ سال داشتند. در یک پرونده در اطراف خارکیف، نوجوانان محلی تحت پوشش یک بازی «quest» یا شکار شهری، مأمور شده بودند از سامانههای پدافند هوایی عکس و ویدئو تهیه کنند. اطلاعات جمعآوریشده بعدا برای حملات هوایی روسیه به کار رفت.
به گفته سرویس امنیتی اوکراین، روسیه حتی کودکانی ۱۱ ساله را نیز برای آتش زدن خودروها و جعبههای برق در ساختمانهای مسکونی بهکار گرفته است. نوجوانان بزرگتر معمولا با مأموریتهای کوچک شروع میکنند: چاپ و پخش بروشورهای ضدجنگ، سپس آتشسوزیهای محدود، بعد حملاتی خطرناکتر و در نهایت ساخت یا کارگذاری بمب. مقامهای اوکراینی این افراد را «مأموران یکبارمصرف» مینامند؛ کسانی که اگر بازداشت شوند یا حتی جان خود را از دست بدهند، برای طراحان عملیات هزینهای ندارند.
در یکی از موارد فاجعهبار، یک نوجوان ۱۷ ساله در شهر ایوانو-فرانکیفسک اوکراین هنگام انتقال بمبی که با همدستی دوست ۱۵ سالهاش ساخته بود، کشته شد و همدست او هر دو پای خود را از دست داد. آنها از سوی عوامل روسی در تلگرام جذب شده و در برابر کارگذاری بمب، وعده ۱۷۰۰ دلار دریافت کرده بودند.
این الگو به کشورهای اروپایی نیز گسترش یافته است در لهستان، چند نوجوان اوکراینی به نوشتن و اسپری کردن شعارهای ضدلهستانی بر روی بناهای ملی متهم شدند. در لتونی، از جوانان برای پخش و توزیع مطالب تبلیغاتی حامی روسیه و انجام حملات علیه خودروها و ساختمانهای مرتبط با جامعهی اوکراینی استفاده شد. در لیتوانی نیز یک نوجوان ۱۷ سالهی اوکراینی به نام دانیل باردادیم در سال ۲۰۲۴ به اتهام آتش زدن فروشگاه ایکیا در ویلنیوس به دستور سرویسهای امنیتی روسیه محکوم شد و اکنون دوران محکومیت سهسالهی خود را میگذراند.
در بریتانیا نیز پلیس اعلام کردهاست نوجوانانی در پروندههای شناسایی اهداف و خرابکاری به نفع دولتهای خارجی، از جمله روسیه و جمهوری اسلامی، بازداشت شدهاند. طبق دادههای پیشین پلیس متروپولیتن، حدود ۲۰ درصد افراد بازداشتشده در پروندههای ضدتروریسم ۱۷ ساله یا جوانتر بودهاند؛ مورفی میگوید نسبت مشابهی اکنون در پروندههای مرتبط با امنیت ملی دیده میشود.
یکی از تازهترین پروندههای مطرح در دادگاه کیفری «اولد بیلی» لندن به نوجوانی نروژی به نام یوهانس ناتلند مربوط میشود که متهم است از سوی یک گروه جنایی سوئدی مرتبط با جمهوری اسلامی برای اجرای یک عملیات ترور در بریتانیا به کار گرفته شده بود. دادستانها میگویند او اندکی پس از رسیدن به ۱۸ سالگی وارد فرودگاه منچستر شد و از سوی گردانندگان خود به محل نگهداری سلاح و یک خودروی سرقتی هدایت شد. با این حال، پلیس پیش از اجرای عملیات او را در هتلی در منطقهی یورکشایر غربی بازداشت کرد. ناتلند اتهام مشارکت در توطئه برای قتل را رد کرده و روند رسیدگی به پرونده همچنان ادامه دارد.
در اسرائیل نیز پرونده مشابهی شکل گرفته است. در مارس سال جاری، نوجوانی ۱۴ ساله در تلآویو به تماس با عامل خارجی و انتقال اطلاعات به دشمن متهم شد. دادستانها میگویند او از طریق تلگرام با عاملی وابسته به جمهوری اسلامی ارتباط برقرار کرده و در ازای دریافت رمزارز، از مقر نظامی «کریا» در تلآویو فیلمبرداری کرده، خسارات ناشی از حملات موشکی جمهوری اسلامی را ثبت کرده و شعارهایی روی دیوارها نوشته است. مجموع مبالغ پرداخت شده به او بیش از ۱۱۷۰ دلار بوده است.
شینبت، سازمان امنیت داخلی اسرائیل، پیشتر به والدین هشدار داده بود که کودکان و نوجوانان اسرائیلی با پیامهایی ظاهرا بیخطر در شبکههای اجتماعی روبرو شدهاند؛ پیامهایی که از آنان میخواست از ساختمانها و تأسیسات عکس بگیرند، اطلاعات جمع کنند، شعارنویسی کنند یا محلهای حساس را شناسایی کنند. به گفته شینبت، این درخواستها از سوی عناصر متخاصم ایرانی با هدف جذب کودکان برای فعالیتهای جاسوسی مطرح میشد.
در اروپا نیز گروههای وابسته به جمهوری اسلامی از الگوی مشابهی استفاده کردهاند. فایننشال تایمز گزارش میدهد که حضور نوجوانان در حملات ضدیهودی اخیر در بریتانیا، فرانسه و هلند، که مسئولیت برخی از آنها را گروهی موسوم به «اصحاب الیمین» یا «حی» برعهده گرفته، چشمگیر بوده است. وزارت دادگستری آمریکا این گروه را پوششی برای پیشبرد اهداف تروریستی کتائب حزبالله، حزبالله و سپاه پاسداران توصیف کرده است.
در فرانسه، سه نفر از چهار متهم یک طرح بمبگذاری ناکام در پاریس، ۱۶ یا ۱۷ ساله هستند. در هلند، چهار مرد جوان ۱۷ تا ۱۹ ساله به اتهام آتش زدن کنیسهای در روتردام تحت تحقیق قرار گرفتهاند. در بریتانیا، سه متهم حملهی آتشزا به آمبولانسهای داوطلبانه جامعه یهودی در شمال لندن ۱۷، ۱۹ و ۲۰ سالهاند. همچنین یک نوجوان ۱۷ ساله به آتش زدن کنیسهای در شمالغرب لندن اعتراف کرده است. در پروندهای دیگر، دو مرد ۱۹ و ۲۱ ساله و یک پسر ۱۶ ساله به تلاش برای حمله آتشزا به دفتر شرکت Volant Media، مالک یک شبکه تلویزیونی فارسیزبان در لندن، متهم شدهاند.
مقامهای امنیتی میگویند شبکههای وابسته به جمهوری اسلامی در لندن و اسرائیل از روشهایی بسیار مشابه استفاده میکنند: تماس اولیه در فیسبوک، تلگرام یا اسنپچت، سپس ارجاع افراد به گردانندگانی که احتمالا با سپاه پاسداران یا وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی مرتبط هستند. یک مقام آگاه به عملیات برونمرزی جمهوری اسلامی به فایننشال تایمز گفت الگوهای جذب در بریتانیا و اسرائیل «تقریبا یکسان» بوده است.
جذابیت این روش برای دولتهای متخاصم روشن است. نوجوانان ارزانتر هستند، کمتر احتیاط میکنند، راحتتر فریب میخورند و ردیابی ارتباط آنها با دولتهای طراح عملیات دشوارتر است. اگر عملیات موفق شود، طراحان سود میبرند؛ اگر شکست بخورد، نوجوان بازداشت میشود، نه دولت پشتیبان. کاترین د بول، مدیر پیشین یوروپل، این پدیده را «نسخه جنایی جامعه مصرفی» توصیف کرده است: سلاحی که شلیک میشود و بعد کنار گذاشته میشود.
پلتفرمهای بازی آنلاین و شبکههای اجتماعی، میدان اصلی اینگونه جذب نیرو هستند. در اوکراین، گفتوگوی درون بازی World of Tanks به یکی از مسیرهای معمول تماس اولیه تبدیل شده و سپس مکالمه به تلگرام منتقل میشود. مقامهای بریتانیایی و سوئدی نیز میگویند گروههای جنایی، تروریستها و دولتهای متخاصم به پلتفرمهایی مانند دیسکورد و فضاهای مرتبط با بازی روی آوردهاند؛ زیرا نوجوانان در آنجا به شکل انبوه حضور دارند و والدین اغلب از ماهیت این فضاها بیخبرند.
یک مقام امآی۵ هشدار داده است که اگر والدین تصور میکنند فرزندانشان در دیسکورد فقط با دوستان مدرسه خود حرف میزنند، احتمالا اشتباه میکنند. به گفته او، هرکس در جستجوی دنبالکننده، واسطه یا «مأمور مصرفشدنی» باشد، ممکن است نخست در پلتفرمهای بازی یا فضاهای مجاور آن تماس برقرار کرده و سپس گفتوگو را به پیامرسانهای امن منتقل کند.
در اوکراین، سرویس امنیتی این کشور دو سال پیش کارزار عمومی گستردهای راهاندازی کرد تا به مردم هشدار دهد وعده «پول آسان» در برابر «کارهای ساده» میتواند پوششی برای جاسوسی و خرابکاری باشد. مقامهای اوکراینی اکنون به مدارس میروند و به دانشآموزان دربارهی پیامدهای قانونی و مجازاتهای سنگین چنین فعالیتهایی آموزش میدهند.
اما در غرب اروپا، کار دشوارتر است. خانوادههایی که تجربه مستقیم جنگ ترکیبی یا تجاوز نظامی ندارند، معمولا انتظار ندارند سازمانهایی مانند جیآریو روسیه یا سپاه پاسداران جمهوری اسلامی به زندگی دیجیتال فرزندانشان راه پیدا کنند.
جمعبندی گزارش فایننشال تایمز روشن است: جنگ ترکیبی دیگر فقط میدان عملیات جاسوسان حرفهای یا گروههای شبهنظامی نیست. دولتهای متخاصم اکنون نسل دیجیتال را هدف گرفتهاند؛ نوجوانانی که در فضای آنلاین احساس آزادی و ناشناسی میکنند، اما ممکن است در جهان واقعی با اتهام جاسوسی، خرابکاری، تروریسم یا حتی قتل روبرو شوند. برای مسکو و تهران، این نوجوانان ابزارهایی کمهزینه، در دسترس و قابل انکار به شمار میروند. اما برای خانوادهها و جوامع اروپایی، آنها هشداری جدی هستند؛ نشانهای از اینکه مرز میان بازی، شبکههای اجتماعی و میدان جنگ، بیش از هر زمان دیگری مبهم و کمرنگ شده است.
منبع: فایننشال تایمز
ترجمه: کیهان لندن
