جمهوری اسلامی ایران و دولت عمان ادعا میکنند در آستانه رسیدن به یک توافق موقت بر سر «تنگه هرمز» هستند. محتوای دقیق این توافق مشخص نیست اما برخی منابع گزارش دادهاند که با این توافق، کنترل بخشی از تنگه هرمز در اختیار جمهوری اسلامی قرار میگیرد. این توافق ۶۰ روزه به منزله تمدید آتشبس میان آمریکا و رژیم ایران خواهد بود اما آمریکا اعلام کرده است که «محاصره دریایی» همچنان ادامه خواهد داشت.
در ایران منابع نزدیک به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کردند، بازگشایی تنگه هرمز منوط به اجرای تعهدات آمریکا است، از جمله آزادسازی پولهای بلوکه شده ایران.
منابع بینالمللی عنوان میکنند یکی از موانع احتمالی توافق، وضعیت نامشخص مجتبی خامنهای «رهبر جمهوری اسلامی» است. مسعود پزشکیان رئیس جمهوری اسلامی در مصاحبهای گفت که ارتباط با مجتبی خامنهای در شرایط کنونی «بسیار دشوار» است.
در این میان، دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا ادعا میکند مذاکرات خوب پیش رفته است اما همزمان هشدار داد اگر توافقی حاصل نشود، جمهوری اسلامی را «به شدت» مورد حمله قرار خواهد داد.
یک مقام ارشد جمهوری اسلامی و دو مقام منطقهای به خبرگزاری رویترز گفتهاند، توافق پیشنهادی میان جمهوری اسلامی و عمان به تهران اجازه خواهد داد بر کشتیهایی که از طریق تنگه هرمز وارد خلیج فارس میشوند، کنترل داشته باشد؛ امتیازی که یکی از بزرگترین امتیازات به رژیم ایران محسوب میشود اما مشخص نیست آیا آمریکا و سایر کشورهای منطقه دادن چنین امتیازی را به جمهوری اسلامی بپذیرند یا نه.
«شبکه ۱۲» اسرائیل گزارش داده است که بر اساس این توافق، تنگه هرمز برای ۶۰ روز باز خواهد شد. کشتیهایی که وارد خلیج فارس میشوند از بخش ایرانی تنگه عبور خواهند کرد و کشتیهایی که به سمت دریای عمان و دریای عرب خارج میشوند، از مسیر جنوبی در عمان استفاده خواهند کرد. در این دوره ۶۰ روزه هیچیک از طرفین عوارضی از کشتیها دریافت نخواهد کرد.
طبق مفاد این توافق که هنوز نهایی نشده، در ۳۰ روز نخست، طرفین تلاش خواهند کرد مینهای دریایی موجود در تنگه را پاکسازی کنند؛ اقدامی که ممکن است زمان بیشتری ببرد، زیرا بر اساس این گزارش حدود ۷۰ تا ۱۰۰ مین در آبهای منطقه کار گذاشته شده است.
پس از پاکسازی مسیر اصلی، این مسیر برای رفت و آمد کشتیها در هر دو جهت مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
بر اساس این گزارش، زمامداران ایران و عمان در طول این دوره ۶۰ روزه درباره یک توافق دائمی برای تردد کشتیها در تنگه هرمز مذاکره خواهند کرد.
مسائل حلنشده باقی مانده است
مقامات جمهوری اسلامی میخواهند آمریکا و کشورهای منطقه «کنترل جمهوری اسلامی بر تنگه هرمز» را بپذیرند؛ اگرچه ترامپ گفته توافق برای بازگشایی تنگه بسیار نزدیک است، اما مقامهای آمریکایی بارها تأکید کردهاند که هرگز با کنترل حکومت ایران بر مهمترین مسیر انتقال انرژی جهان موافقت نخواهند کرد. منابع ایرانی و منطقهای که با رویترز صحبت کردهاند، هشدار دادهاند مسائل مهمی همچنان حلنشده باقی مانده و با ادعای ترامپ درباره نزدیک بودن توافق نیز مخالفت کردهاند.
از سوی دیگر، کشورهای عربی خلیج فارس خواهان آن هستند که بازرسی کشتیها تحت نظارت کشورهای منطقه انجام شود و هرگونه پرداخت هزینه عبور، داوطلبانه باشد.
بر اساس گفته یک مقام ارشد ایرانی، تهران خواهان دریافت ۵ تا ۷ درصد ارزش محمولهها از کشتیهایی است که از تنگه عبور میکنند. عمان پیشنهاد هزینهای حدود ۳ درصد را مطرح کرده و واشنگتن خواهان عدم دریافت هرگونه هزینه است.
کارشناسان میگویند، داوطلبانه اعلام کردن این هزینهها ممکن است راهی برای حل اختلاف باشد، هرچند تهدید ضمنی حملات رژیم ایران میتواند باعث شود شرکتهای کشتیرانی بدون پرداخت هزینه، ریسک عبور را نپذیرند اما در تجارت، آنهم در محیط خطرناکی مثل تنگه هرمز، «پرداخت داوطلبانه هرچیزی به اسم عوارض یا حق عبور» بیمعناست.
روزنامه «والاستریت ژورنال» در مقالهای با عنوان «قمار حکومت ایران روی تنگه هرمز» مینویسد، رهبران جمهوری اسلامی در رویارویی با دونالد ترامپ دست به محاسبهای پرخطر زدهاند: آنها حفظ کنترل بر تنگه هرمز را به خط قرمزی غیرقابل مذاکره تبدیل کردهاند.
آتشبس یا مکث پیش از مرحله بعدی جنگ؟
توافق احتمالی میان جمهوری اسلامی ایران و عمان درباره بازگشایی تنگه هرمز را نمیتوان الزاماً نشانه پایان تقابل میان تهران و واشنگتن دانست. این توافق، حتی در صورت نهایی شدن، بیشتر شبیه یک مکث کوتاه برای مدیریت یکی از بحرانیترین نقاط رویارویی است؛ نقطهای که در آن منافع اقتصادی جهانی، قدرت نظامی آمریکا و استراتژی بازدارندگی جمهوری اسلامی به یکدیگر گره خوردهاند.
در حالی که مذاکرات درباره وضعیت تنگه هرمز ادامه دارد، نشانههای میدانی حاکی از آن است که گزینه نظامی همچنان از میز ترامپ حذف نشده است. ادامه حضور و جابجایی نیروها و تجهیزات آمریکایی در منطقه نشان میدهد واشنگتن همزمان با مسیر دیپلماتیک، برای اجرای گزینهی نظامی نیز آماده است.
در میان زمامداران جمهوری اسلامی نیز بخشی از جریانهای بانفوذ در ساختار قدرت همچنان بر این باورند که اختلاف بنیادین تهران و واشنگتن از طریق توافق حل نخواهد شد و تعیین تکلیف نهایی میان دو طرف، دیر یا زود از مسیر یک رویارویی نظامی خواهد گذشت. این نگاه، به ویژه در میان بخشهایی از نیروهای نزدیک به سپاه پاسداران، باعث میشود هر توافقی پیشاپیش به عنوان صرفا فرصتی برای بازسازی توان و تأثیر بر شرایط ارزیابی شود و نه پایان درگیری و جنگ!
از سوی دیگر، گزارشهایی درباره فعالتر شدن برخی گروههای مسلح مخالف جمهوری اسلامی در پیرامون مرزهای ایران و همچنین انتقال احتمالی تجهیزات نظامی به داخل کشور، نشان میدهد آتشبس در هر حال بسیار شکننده است.
افزایش سرکوب و اعدام همزمان با آتشبس
در این میان، بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی نسبت به هرگونه وقفه در تقابل نظامی با آمریکا نگرانی دیگری را مطرح میکنند: استفاده حکومت از دورههای کاهش فشار خارجی برای بازسازی ساختارهای امنیتی و افزایش سرکوب داخلی.
این مخالفان معتقدند تجربه سالهای گذشته نشان داده است که جمهوری اسلامی در مقاطع کاهش تهدید خارجی، بجای کاهش فشار امنیتی علیه شهروندان، همواره از این فرصت برای برخورد شدیدتر استفاده کرده است. افزایش اجرای احکام اعدام علیه زندانیان سیاسی و عقیدتی، تشدید حضور نیروهای امنیتی در شهرها و گسترش ایستهای بازرسی از جمله مواردی است که در روزهای اخیر مورد توجه فعالان مخالف حکومت قرار گرفته است.
همزمان گزارشهایی درباره مسلح شدن نیروهای بسیجی و تشکلهای موسوم به «مردمپایه» منتشر شده است. حکومت این اقدامات را بخشی از آمادگی برای مقابله با تهدید خارجی و احتمال عملیات زمینی آمریکا معرفی میکند، اما مخالفان جمهوری اسلامی آن را اقدامی برای کنترل اجتماعی، ایجاد فضای وحشت و آمادگی در برابر اعتراضات داخلی ارزیابی میکنند.
در چنین شرایطی، بخشی از جامعه ایران نگران است که هرگونه توافق موقت میان دولت دونالد ترامپ و جمهوری اسلامی، به تهران فرصت دهد تا ساختارهای امنیتی آسیبدیده خود را بازسازی کند و توان سرکوب داخلی را افزایش دهد.
در مقابل، گروهی دیگر معتقدند همین وقفههای دیپلماتیک ممکن است ناشی از محدودیتها و محاسبات دولت آمریکا باشد. از نگاه این جریان، دونالد ترامپ نیز با وجود تهدیدهای نظامی علیه جمهوری اسلامی، با ملاحظاتی مانند هزینههای یک جنگ گسترده، تبعات منطقهای و فشارهای سیاسی داخلی مواجه است و به همین دلیل ممکن است مسیر مذاکره را به عنوان یک گزینه موقت دنبال کند.
به این ترتیب، توافق احتمالی بر سر تنگه هرمز نهتنها مسئلهای میان تهران و واشنگتن از جمله مشکل برنامه هستهای را حل نمیکند، بلکه بخشی از یک نبرد بزرگتر بر سر آینده جمهوری اسلامی است؛ نبردی که همزمان در سه عرصه نظامی، دیپلماتیک و خیابانهای ایران جریان دارد.
