حنیف حیدرنژاد – افکار عمومی و رسانهها در کشورهای آزاد و لیبرال غرب تا چه اندازه از واقعیتهای جامعه و تحولات سیاسی ـ اجتماعی ایران آگاهاند؟ اطلاعاتی که رسانهها، نهادهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و سیاستمداران دربارهی ایران به دست میآورند تا چه اندازه ممکن است متأثر از روایتهای رژیم ایران باشد؟
با توجه به اینکه ادعاهای رژیم ایران از سوی افکار عمومی جهان با تردید و ناباوری روبروست و بخش بزرگی از مخاطبان آن را باور نمیکنند، حکومت چگونه میتواند روایتهای خود از تحولات ایران را بهگونهای منتقل کند که بویژه مخاطبان غربی پذیرای آن باشند؟
در پاسخ به این پرسشها، این مقاله ساختار پیدا و پنهان در فرهنگِ زبانی حامیان و همسویان جمهوری اسلامی در کشورهای غربی را واکاوی میکند.
شبکههای تودرتو و پیدا و پنهان
در ۴۷ سالی که از استقرار جمهوری اسلامی در سال ۱۳۵۷ (۱۹۷۹) میگذرد، حکومت ایران در اکثر کشورهای غربی شبکهای از نهادها، افراد، انجمنها، مراکز مذهبی و فرهنگی و در مواردی، روابط دانشگاهی و سیاسی ایجاد کرده یا از شبکههای موجود بهره گرفته است. برخی از این فعالیتها در ادبیات سیاسی و امنیتی با مفاهیمی مانند «لابی ایران»، «نفوذ»، «تأثیرگذاری تبلیغات سیاسی» و «سرکوب فرامرزی» توصیف میشوند.
با این حال، نباید تصور کرد همهی این افراد و نهادها بخشی از یک سازمان واحد و فرماندهیشده هستند. آنچه با اطمینان بیشتری میتوان گفت، مجموعهای ناهمگون از نهادها، افراد و روابط اجتماعی، مذهبی، دانشگاهی و سیاسی است: برخی مستقیما با حکومت ایران ارتباط دارند، برخی از سیاستهای جمهوری اسلامی حمایت میکنند و دربارهی برخی دیگر تنها میتوان از همسویی روایی یا سیاسی سخن گفت؛ نه الزاما وابستگی شخصی یا سازمانی.
یادآوری دو نکته: نخست اینکه بخشی از حامیان رژیم ایران، بویژه در میان سیاستمداران، فعالان سیاسی، رسانهها، روزنامهنگاران، آکادمیسینها و فعالان محیطهای پژوهشی، اندیشکدهها و نهادهای فرهنگی، نمیخواهند بعنوان کسی که مستقیما از حکومت ایران دفاع میکند برچسبگذاری شوند و ممکن است خود را «مستقل» معرفی کنند.
دیگر اینکه، لازم است تأکید شود که موضعگیری در حمایت از رژیم ایران الزاما به دلیل وابستگی، دریافت مأموریت یا پول صورت نمیگیرد. اما این واقعیت غیرقابلانکار است که جمهوری اسلامی از نزدیکیهای سیاسی و ایدئولوژیک بهره گرفته و میگیرد.
کدها و کلیدواژههای پنهان
در کشورهای غربی طیفی از افراد و شبکههای حامی رژیم ایران، مستقیم یا غیرمستقیم، روایتهای حکومت را تکرار میکنند، به بقای آن کمک میرسانند یا مانع اقدامات تنبیهی قاطع علیه رژیم تهران میشوند.
این افراد و نهادها معمولا رویکرد خود را زیر پوشش کلیدواژههایی چون «نسبیت فرهنگی»، «صلحطلبی»، «واقعگرایی سیاسی»، «کاهش تنش» و «مخالفت با جنگ و امپریالیسم» پنهان میکنند.
برخی از اینان تلاش میکنند این موضعگیری را آشکارا نشان ندهند، اما از زبان و واژگان مشخصی استفاده میکنند که آشنایی با آنها میتواند به شناخت این رویکردها کمک کند. این کدها و شاخصهای زبانی ـ استدلالی را میتوان در هشت دسته خلاصه کرد:
کد اول: برابر دانستن حکومت و مردم
مکانیسم: در این کد، هرگونه تحریم، انزوای دیپلماتیک یا اقدام تنبیهی علیه سپاه پاسداران و نهادهای حکومتی، بعنوان «جنگ علیه ملت ایران» یا «تحریم مردم» بازنمایی شده و آگاهانه مرز میان «حکومت سرکوبگر» و «متحملان اصلی سرکوب، یعنی مردم»، حذف میشود.
کد دوم: نسبیتگرایی فرهنگی و بومیسازی سرکوب
مکانیسم: جلوه دادن ارزشهای بنیادین حقوق بشر، مانند آزادی پوشش یا لغو اعدام، بعنوان «محصولات استعماری و غربی». این کد مدعی است آپارتاید جنسیتی یا قوانین مجازات مذهبی، جزئی از سنت و فرهنگ بومی ایرانیان است و منتقدان غربی را به «نژادپرستی فرهنگی» متهم میکند.
کد سوم: مغالطهی «پس بقیه چی؟»
مکانیسم: انحراف تمرکز رسانهای از جنایات رژیم ایران، مانند اعدامها یا سرکوب معترضان. در این کد، اصل جنایت تکذیب نمیشود، بلکه با پیش کشیدن اقدامات آمریکا در عراق، بمبارانهای غزه توسط اسرائیل یا وضعیت حقوق بشر در عربستان، عمق فاجعهی داخلی ایران لوث میشود.
کد چهارم: مشروعیتبخشی جعلی
مکانیسم: معرفی ساختار تمامیتخواه حکومت ایران بعنوان «نمایندهی قانونی، رسمی و حقوقی کل مردم ایران». این کد با تکیه بر آمارهای مهندسیشدهی انتخابات یا نمایش تجمعات حکومتی، به افکار عمومی غرب القا میکند که رژیم دارای پایگاه اجتماعی وسیعی است.
محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجهی پیشین جمهوری اسلامی، در پاسخ به انتقادات حقوق بشری، مانند وضعیت حجاب اجباری، میگفت: «این انتخاب خود مردم است؛ ما خودمان انتخاب کردهایم که اینطور زندگی کنیم.»
کد پنجم: خِلط مبحث میان دینداری جامعه و فاشیسم مذهبی
مکانیسم: گره زدن ایدئولوژی حکومت و سرکوب مذهبی به «باورهای دینی و سنتی شهروندان». این کد نقد ساختاری به قوانین شریعت حاکم بر ایران را «توهین به عقاید یک ملت» یا «اسلامهراسی» معرفی میکند تا جامعهی لیبرال اروپا را وادار به سکوت کند.
کد ششم: تحریف ملیگرایی در سیاست خارجی
مکانیسم: بازنمایی ضدیت ایدئولوژیک با آمریکا، اسرائیل و فرهنگ و تمدن غرب بعنوان یک «خواست تاریخی و ملی در میان مردم ایران». این کد با بایکوت شعارهایی مانند «دشمن ما همینجاست، دروغ میگن آمریکاست»، سیاستهای ماجراجویانهی سپاه پاسداران را برآمده از خواست ملت جلوه میدهد.
کد هفتم: وارونهسازی تاریخ و سانسور آغازگر بحران
مکانیسم: شروع کردن پنجرهی تاریخ از لحظهی پاسخ نظامی یا دیپلماتیک غرب به رژیم ایران. در این کد، کارنامهی چهل و چند سالهی حکومت در صدور انقلاب، تروریسم نیابتی، تجهیز حماس و حزبالله و شعارهای رسمی «مرگ بر آمریکا» و «نابودی اسرائیل» مسکوت نگه داشته شده یا سانسور میشود تا رژیم در موضع «قربانی مظلومِ دفاع مشروع» قرار گیرد.
کد هشتم: صلحطلبی کاذب برای مسکوت گذاشتن عامدانهی جنایات حکومتی
مکانیسم: سانسور از طریق سکوت و پنهان شدن پشت نقاب صلحطلبی. در این کد، فرد یا نهاد برای دفاع از رژیم الزاما از آن تمجید نمیکند، بلکه با بایکوت خبری اعدامها، نقض حقوق بشر و کشتار معترضان، چهرهی رژیم را عادیسازی میکند.
آنها تعامل با جلاد و مخالفت با اقدامات تنبیهی، مانند تروریستی نامیدن سپاه پاسداران را زیر پوشش «صلحطلبی»، «دیپلماسی» و «کاهش تنش» توجیه میکنند. این در حالی است که چشمان خود را بر کشتار معترضان و جنگ دائمی حکومت علیه ملت خود بستهاند.
اشاره
میتوان انتظار داشت که با تشدید اعدامها، افزایش نارضایتیهای اجتماعی و امکان بروز اعتراضات مردمی و نیز به دلیل امکان شروع حملهی احتمالی از سوی آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی، همنوایان و همسویان با جمهوری اسلامی در خارج از کشور، با مخاطب قرار دادن رسانهها و مردم کشورهای غربی از یکسو و نهادها و سازمانهای بینالمللی از سوی دیگر، با پنهان کردن خود پشت کلیدواژههای مشخص، مجددا حضور رسانهای خود را فعال کنند.
توضیح:
«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب علاقمندان، نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسیزبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.

