همزمان با افزایش فشارهای بینالمللی علیه جمهوری اسلامی با بازگشت تحریمهای ششگانه شورای امنیت، احتمال تکرار حملات نظامی مجدد علیه جمهوری اسلامی شدت یافته است.
روزنامه «واشنگتنپست» پنجشنبه دوم اکتبر (۱۰ مهرماه) در گزارشی نوشت بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل موسوم به مکایسم ماشه، فضای دیپلماتیک میان جمهوری اسلامی و آمریکا را مسدود کرده و همزمان نشانههایی از تحرکات نظامی جدید اسرائیل در منطقه به چشم میخورد.
در حالی که مقامات آمریکایی این تحریمها را اهرمی برای بازگرداندن جمهوری اسلامی به میز مذاکره توصیف میکنند، متحدان آمریکا در منطقه هشدار دادهاند که ادامه این روند ممکن است به درگیری نظامی مستقیم منجر شود.
ولی نصر استاد مطالعات خاورمیانه در دانشگاه «جانز هاپکینز» [مشاور باراک اوباما که مواضعی همسو با جمهوری اسلامی دارد] به واشنگتنپست گفت: «این یک قمار خطرناک است.»
او هشدار داد که هر چه تعلل در از سر گرفتن گفتگوها میان تهران و واشنگتن بیشتر شود، احتمال ورود به مرحله نظامی نیز افزایش مییابد.
اجرای تحریمهای مکانیسم ماشه که شامل ممنوعیت غنیسازی اورانیوم، محدودیت بر برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران، ممنوعیت فروش تسلیحات و مسدودسازی داراییها نیز میشود، عملاً آخرین نشانههای باقیمانده از برجام را از بین برده است. این تحریمها با رأیگیری اخیر شورای امنیت و با همراهی اروپا به اجرا گذاشته شدهاند.
در حالیکه مقامات جمهوری اسلامی ادعا میکنند تحریمها بیاثر است، شواهد میدانی حکایت از افزایش فشار بر اقتصاد ایران دارد. نرخ ارز در بازار آزاد ایران بار دیگر رکورد شکسته و تورم شتاب گرفته است.
نگرانی اسرائیل و تهدید به حملات دوباره
بنیامین نتانیاهو نخستوزیر اسرائیل در سخنرانی اخیر خود در سازمان ملل هشدار داد که اسرائیل اجازه نخواهد داد جمهوری اسلامی برنامه هستهای نظامی خود را بازسازی کند. او گفت: «ذخایر اورانیوم غنیشده ایران باید نابود شود.»
مقامات امنیتی اسرائیل نیز به رسانههای آن کشور گفتهاند که بررسی گزینههای حمله دوباره به جمهوری اسلامی در دستور کار قرار دارد.
حمله اسرائیل در ۲۳ خرداد به تاسیسات هستهای در ایران، مذاکرات هستهای را متوقف کرد و به جنگی ۱۲ روزه میان جمهوری اسلامی و اسرائیل انجامید که با میانجیگری دولت ترامپ به آتشبس غیررسمی منجر شد؛ آتشبسی بدون مکانیسم نظارت و مسیر مشخص دیپلماتیک برای صلح پایدار.
واشنگتنپست در ادامه با استناد به تصاویر ماهوارهای مینویسد، جمهوری اسلامی در ماههای اخیر ساخت و ساز در یکی از سایتهای هستهای زیرزمینی خود را افزایش داده است. این اقدامات از نظر تحلیلگران میتواند نشانهای از تلاش جمهوری اسلامی برای بازسازی تدریجی تاسیسات آسیبدیده باشد.
در همین حال، تهران تهدید کرده است در صورت تداوم تحریمها، دسترسی بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی را به تأسیسات هستهای محدود خواهد کرد.
برخی نمایندگان مجلس نیز خواستار خروج جمهوری اسلامی از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) شدهاند؛ گامی که از نگاه بسیاری، نشانهای نگرانکننده از احتمال نظامیشدن برنامه هستهای رژیم ایران است.
یک مقام ارشد عرب، نزدیک به دولت ترامپ، به واشنگتنپست گفت منطقه در شرایطی نیست که بتواند تحمل جنگ دیگری میان ایران و اسرائیل یا بحرانهای مشابه دو سال گذشته را داشته باشد. او هشدار داد: «تنها راه حل ممکن، کاهش تنش از طریق دیپلماسی است.»
این مقام عرب به همتایان آمریکایی خود توصیه کرده از مسیر نظامی فاصله بگیرند.
چهار شرط کلیدی برای مذاکره
با این حال، مقامات کاخ سفید میگویند تحریمها برای فراهمکردن زمینه مذاکرات ضروریاند. به گفته یکی از مقامات آمریکایی، که نامش فاش نشده، دولت ترامپ چهار شرط کلیدی برای آغاز مذاکرات تعیین کرده است: مذاکرات مستقیم و معنادار، توقف کامل غنیسازی، محدودسازی برنامه موشکی و توقف حمایت از نیروهای نیابتی.
شروطی که در دور پیشین مذاکرات نیز با مخالفت جمهوری اسلامی مواجه شده بودند و از نگاه کارشناسان احتمال کمی برای پذیرش آنها وجود دارد.
بینتیجهماندن مذاکرات
در تابستان گذشته، نمایندگان جمهوری اسلامی و آمریکا پنج دور مذاکره برگزار کردند اما هیچکدام به نتیجه نرسیدند.
یک مقام آمریکایی به واشنگتنپست گفت دلیل این ناکامی، نبود اختیار کافی برای تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی بوده است.
پس از حمله اسرائیل به جمهوری اسلامی در خردادماه، مذاکرات به حالت تعلیق درآمد و پس از آن، فضای بیاعتمادی تشدید شد. جمهوری اسلامی ایران نیز در پاسخ به حمله آمریکا، یک پایگاه آمریکایی در قطر را هدف قرار داد.
در بخش دیگری از این گزارش آمده، نگرانیها در میان کشورهای عربی خلیج فارس از حملات غیرقابل پیشبینی اسرائیل رو به افزایش است. حمله اخیر به مقامات حماس در دوحه، پایتخت قطر، این تصور را در منطقه تقویت کرده که اسرائیل آماده انجام عملیات نظامی حتی در خاک کشورهای ثالث است.
از سوی دیگر، رسانههای ایران گزارشهایی درباره ورود هواپیماهای سوخترسان غولپیکر آمریکایی به منطقه منتشر کرده و آن را بخشی از آمادهسازی برای تهدید نظامی دانستهاند.
چرخهی درگیریهای مداوم
افشون استوار استاد امنیت ملی در دانشگاه نیروی دریایی آمریکا به واشنگتن پست گفته است، احتمال وقوع درگیری تمامعیار میان جمهوری اسلامی و اسرائیل پایین است، چرا که اسرائیل پیشتر زیرساختهای کلیدی در ایران را منهدم کرده و تهران نیز انگیزهای برای بازسازی آنها ندارد.
به گفته او، رهبران جمهوری اسلامی میدانند حمله به تاسیسات جدید به معنای حملات تلافیجویانه فوری خواهد بود. با اینهمه افشون استوار هشدار داد که ممکن است دو طرف وارد چرخهای از درگیریهای کمشدت اما مداوم شوند.
او گفت: «هر زمان [جمهوری اسلامی] ایران شروع به ساخت و ساز کند، اسرائیل آن را هدف قرار میدهد و برنامه هستهای آن را شش ماه عقب میاندازد.»
او از اصطلاح «زدن چمن» استفاده کرد؛ عبارتی که اسرائیل برای توصیف حملات مکرر به غزه به کار میبرد و منتقدان آن را نشاندهنده نبود استراتژی مشخص برای حل ریشهای بحران میدانند.
واشنگتن پست در پایان مینویسد، در جنوب لبنان نیز پس از آتشبس با حزبالله، حملات اسرائیل همچنان ادامه دارد.
در شرایطی که تحریمها بازگشتهاند، تورم در ایران اوج گرفته، دیپلماسی در بنبست است و تهدید حمله مجدد اسرائیل افزایش یافته، آینده تنشها در منطقه بیش از پیش به تصمیمگیریهای روزهای آینده وابسته است. در این میان، رهبران جمهوری اسلامی همچنان تاکید دارند که «تسلیم فشار نخواهند شد».
مسعود پزشکیان رئیس دولت جمهوری اسلامی در جریان سفر به نیویورک اعلام کرد: «اگر بتوانیم اختلافات را حل کنیم، توان عبور از بحران را داریم؛ اما دیوار بیاعتمادی به آمریکا، بسیار بلند است.»
