دکتر رضا سعیدی فیروزآبادی – حمله تازیان به ایران در سدهی هفتم میلادی، یکی از مهمترین و در عین حال مناقشهبرانگیزترین رویدادهای تاریخ ایران است. یکی از کهنترین و معتبرترین منابع برای بررسی این دوره، «تاریخ الرسل و الملوک» اثر محمد بن جریر طبری معروف به «تاریخ طبری» است. اهمیت طبری نهتنها در قدمت اثر او، بلکه در روش تاریخنگارانهاش نهفته است: او روایتهای مختلف را گردآوری میکند، بیآنکه همواره داوری اخلاقی صریحی ارائه دهد. با این حال، گزارشهای او تصویری روشن از خشونت، کشتار و فروپاشی نظم اجتماعی در جریان فتح ایران به دست میدهد.
نبردهای سرنوشتساز و کشتار گسترده
در روایت طبری، نبرد نهاوند جایگاهی محوری دارد. این نبرد که بعدها به «فتحالفتوح» شهرت یافت، پایان مقاومت سازمانیافتهی دولت ساسانی را رقم زد. به گزارش طبری، نبردی سخت درگرفت و شمار بسیار زیادی از ایرانیان کشته شدند؛ چنانکه همین کشتار گسترده موجب شد نهاوند به عنوان بزرگترین فتح شناخته شود. این تعبیر خود نشان میدهد که «فتح» در اینجا نه صرفاً پیروزی نظامی، بلکه رویدادی خونین با تلفات انسانی سنگین بوده است.
در جلولا نیز پس از شکست نیروهای ایرانی، کشتار بهگونهای گسترده رخ داد و تمامی اموال و اسیران شهر به غنیمت گرفته شد. این گزارشها نشان میدهد که پایان نبرد الزاماً به معنای پایان خشونت نبود، بلکه مرحلهای تازه از قتل، غارت و اسارت آغاز میشد.
شهرها، شورشها و سرکوب قهری
یکی از صریحترین نمونههای خشونت علیه غیرنظامیان در روایت طبری، ماجرای شهر استخر در پارس است. پس از چندین بار شورش مردم این شهر، سرانجام شهر با زور و قهر گشوده شد و کشتاری عظیم در میان ساکنان آن رخ داد؛ بهگونهای که در برخی گزارشها از کشته شدن دهها هزار نفر سخن به میان آمده است. حتی اگر در اعداد اغراق وجود داشته باشد، اصل واقعه – یعنی کشتار گستردهی مردم شهر- در روایتهای مختلف مشترک است.
در شهرهایی چون همدان و ری نیز، طبری گزارش میدهد: کسانی که مقاومت کردند، نابود شدند؛ زنان و کودکان به اسارت درآمدند و از بازماندگان جزیه اخذ شد. این الگو نشان میدهد که سیاست فتح، ترکیبی از زور نظامی، تنبیه جمعی، و تحمیل نظم جدید مالی و دینی بوده است.
اسارت و دگرگونی اجتماعی
طبری تنها به کشتار بسنده نمیکند، بلکه به پیامدهای اجتماعی فتح نیز اشاره دارد. اسیران – اعم از زنان و کودکان – گردآوری و میان جنگجویان تقسیم میشدند و سهم حاکم مرکزی نیز از آنان ارسال میگردید. این گزارشها نشان میدهد که حمله تازیان نهفقط به تغییر حاکمیت سیاسی، بلکه به دگرگونی عمیق در ساختار خانواده، جمعیت و روابط اجتماعی انجامید. اسارت گسترده، انتقال جمعیت و بردگی، بخشی جداییناپذیر از این فرایند بوده است.
طبری در جمعبندی ضمنیِ خود تصریح میکند که بیشتر فتوحات سرزمین فارس به شیوهای قهری و با توسل به زور انجام گرفت. این گزاره، اهمیت ویژهای دارد، زیرا از دل یک منبع کلاسیک اسلامی بیرون آمده و نشان میدهد که حتی در سنت تاریخنگاری مسلمانان نیز، تصویر فتح ایران با خشونت و اجبار همراه است، نه صرفاً دعوت مسالمتآمیز یا پذیرش داوطلبانه.
بر اساس گزارشهای تاریخ طبری، حمله تازیان فرایندی تدریجی اما عمیقاً خشونتآمیز بود که با نبردهای خونین، کشتار گستردهی نظامیان و غیرنظامیان، اسارت زنان و کودکان، و فروپاشی نظم اجتماعی پیشین همراه شد. هرچند شدت خشونت در مناطق مختلف یکسان نبود و به میزان مقاومت محلی بستگی داشت، اما تصویر کلی ارائهشده توسط طبری، تصویری از فتحی قهری و پرهزینه برای جامعهی ایرانی است. اهمیت این گزارشها در آن است که از درون یکی از اصلیترین منابع تاریخنگاری اسلامی ارائه شدهاند و از اینرو، نمیتوان آنها را صرفاً به روایتهای متأخر یا جانبدارانه نسبت داد.
*«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسیزبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
