زنان شاغل قربانیان موج جدید اخراج نیروی کار در ایران هستند که بهعلت قطع بیش از دو ماهه اینترنت و جنگ رخ داده است. نگاه سنتی به اشتغال زنان و در نظر گرفتن مردان بهعنوان «نانآور خانواده» سبب شده اکثر کارفرمایان زنان را در صدر فهرست اخراج نیروی کار قرار دهند.
در هفتههای گذشته میلیونها نیروی کار در بخشهای مختلف صنعتی، تولیدی و خدماتی در ایران بیکار شدند. مشکلات مزمن و ساختاری اقتصادی ایران، سالها رکود تورمی و کمبود شدید منابع سبب شد بسیاری از واحدهای اقتصادی توان مقاومت در برابر شوک ناشی از قطع ۱۰ هفتهای اینترنت و پیامدهای جنگ نداشته باشند. ادامه فعالیت برای هزاران کسبوکار غیرممکن بود و با تعطیل شدن آنها، کارکنانشان نیز بیکار شدند.
از سوی دیگر غالب واحدهای تولیدی، صنعتی و خدماتی در سطح کشور بهعلت رکود ناشی از قطع اینترنت و جنگ ناچار به کاهش سطح فعالیت و برنامهریزی برای کاهش هزینهها شدند تا از ورشکستکی و زیان انباشته جلوگیری کنند. اخراج نیروی کار یکی از روشهای متداول برای کاهش هزینه در کسبوکارها است و در هفتههای گذشته صدها هزار تن از شاغلان با اخراج، یا بر اساس آنچه در قوانین کار جمهوری اسلامی آمده «تعدیل» شدند.
مقامات دولت به بیکار شدن دو میلیون نفر اعتراف کردهاند اما فعالان صنفی شمار اخراجشدگان و بیکارشدگان را دستکم چهار میلیون نفر در سراسر کشور اعلام میکنند. مقایسه این رقم با شمار ۲۴/۴ میلیون نفر شاغل در ایران به معنای بیکار شدن یک ششم شاغلان است و نشاندهنده عمق فاجعه بازار کار ایران و اقتصاد آسیبوپذیر کشور است.
در این میان اما زنان در صدر فهرست اخراج در بسیاری از واحدهای تولیدی، صنعتی و خدماتی بودهاند. قطع اینترنت امکان دسترسی به آمار دقیق شمار زنان اخراج یا بیکار شده را از بین برده اما گزارش کارشناسان و اظهارات مقامات دولتی نشان میدهد زنان شاغل از قربانیان اصلی بحران جاری بازار کار ایران هستند.
در همین رابطه سیمین کاظمی، جامعهشناس، در گفتگو با خبرگزاری «ایلنا» با اشاره به تعداد پرشمار اخراج و بیکار شدن زنان توضیح داده که «در تعدیل [اخراج] نیرو اغلب فرودستترین بخش نیروی کار قربانی میشوند، موضوعی که کلیشههای جنسیتی و تصورات جنسیتزده در شکلگیری آن نقشی پررنگ ایفا میکنند؛ این کلیشهها که اشتغال زنان را نسبت به مردان کمتر ضروری جلوه میدهد موجب میشوند که در شرایط تعدیل نیرو در درجه نخست زنان قربانی شوند.»
به گفته این جامعهشناس «بیکاری زنان را به قعر سلسله مراتب طبقاتی/جنسیتی میکشاند و موجب بیقدرت شدن آنها در خانواده و جامعه میشود؛ در طبقه فرودست، بیکاری زنان موجب فقیرتر شدن و بدتر شدن کیفیت زندگی آنها و خانوادههایشان میشود، چنانکه این بخش از جامعه در تأمین نیازهای پایهای خود شامل غذا، بهداشت و مسکن دچار درماندگی میشوند. بیکاری زنان فرودست را با سیاهترین چهره فقر مواجهه و آنها، خانواده و فرزندانشان را در معرض بیخانمانی، سوء تغذیه، بیماری، توقف تحصیل و آسیبهای اجتماعی قرار میدهد.»
سیمین کاظمی تأکید کرده که «بیکاری، استقلال اقتصادی را از این گروه از زنان سلب و آنها را متکی به مردان میکند و در نتیجه کنترل مردان را بر زندگی این زنان افزایش مییابد. در چنین وضعیتی زنان در مواجهه با خشونت خانگی کمتر قادر به مقابله و نجات خود هستند. از طرف دیگر بیکاری توانمندی و شایستگی این زنان را زیر سوال برده و آنها را مجبور به انزوا و خانهنشینی میکند.»
او همچنین بیکار شدن را برای زنان «مصیبتی ناگوار» توصیف کرده چرا که «در بازار کار ایران زنان به زحمت میتوانند شغلی به دست آورند و در صورت اخراج شدن بازگشت به کار برای آنها به مراتب سختتر از مردان است: زنان برای اشتغال با مشکل مواجه هستند، زیرا از اشتغال زنان به صورت رسمی و واقعی حمایت نمیشود، همچنین موانع فرهنگی و اجتماعی اشتغال زنان هنوز برقرار هستند.»
همانطور که سیمین کاظمی توضیح داده زنان غالبا نه تنها در فهرست اخراج نیروی کار در صدر قرار میگیرند بلکه برای بهدست آوردن و حفظ موقعیت شغلی نیز باید در فضایی ناعادلانه و تبعیضآمیز با مردان رقابت کنند.
بر اساس آمارها ۶۴ درصد (حدود دو سوم) مردان بالای ۱۵ سال شاغل هستند اما این نرخ در بین زنان تنها ۱۱/۵ درصد است.
تبعیض جنسیتی در بازار کار ایران سبب شده بسیاری از زنان با وجود داشتن تحصیلات تکمیلی و مهارتهای تخصصی از یافتن شغل مناسب ناامید و از بازار کار خارج شوند.
این شرایط در آمارها هم بازتاب پیدا کرده بطوریکه نرخ بیکاری زنان در ایران بیش از دو برابر مردان است. از سوی دیگر شکاف دستمزد ناشی از تبعیض جنسیتی نیز بهطور میانگین ۱۸ درصد برآورد میشود که به این معناست که زنان و مردان شاغل با شرایط و مسئولیت شغلی یکسان، درآمدی برابر ندارند و زنان بهطور میانگین ۱۸ درصد حقوق کمتری نسبت به مردان همکار خود دریافت میکنند.
همچنین زنان بیش از مردان ناچار به اشتغال در مشاغل غیررسمی و اشتغال با قراردادهای موقت هستند. این موضوع بهتازگی و در آمار درخواست برای بیمه بیکاری نمایان شده است.
زهرا بهروز آذر معاون زنان و خانواده مسعود پزشکیان با اشاره به آمار بالای زنان بیکار شده گفت که مجموع بیمههای بیکاری ثبتشده در ۴۰ روز اخیر تقریباً یکسوم مربوط به زنان است. زهرا بهروز آذر با اشاره به نسبت پایینتر حضور زنان به مردان در اشتغال رسمی این رقم را قابل توجه خواند و گفت که این آمار نشاندهنده سهم بالاتر زنان در خروج از بازار کار است.
