«در تابستان قطع برق نخواهیم داشت»؛ این جمله را حدود شش ماه پیش عباس علیآبادی، وزیر نیرو دولت مسعود پزشکیان، مطرح کرد و دیگر مقامات حکومتی از جمله موسی احمدی، رئیس کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی، نیز تکرار کردند. با اینهمه همچنان در نخستین ماه تابستان گزارشها از قطع گسترده برق در بخش صنعتی و خانگی حکایت دارد. خاموشی چند ساعته برق منازل امور روزمره زندگی شهروندان را مختل و تحمل گرمای بیش از ۴۰ درجه را در بسیاری از شهرها غیرممکن کرده است.
قطع و جیرهبندی برق در صنایع از بهار امسال آغاز شده و بود و طی روزهای گذشته تشدید شده است. فعالان صنعتی میگویند جدا از اثر مستقیم قطع برق بر کاهش تولید در کارخانهها، قطع پیدرپی برق سبب خسارت به دستگاهها و تخریب مواد اولیه در برخی صنایع شده و هزینهای مضاعف برای واحدهای تولیدی و صنعتی به همراه دارد. این در حالیست که دیگر بحرانهای اقتصادی از جمله رکود تورمی عمیق نیز شرایط ادامه فعالیت برای واحدهای تولیدی و صنعتی را دشوار کرده و بسیاری از مدیران تأکید دارند امکان تحمل شوکهای جدید را ندارند.
قطع برق خانگی نیز در شهرهای مختلف کشور گزارش شده است. در برخی شهرها قطع برق بخش خانگی با اعلام رسمی اداره برق رخ میدهد و در اکثر شهرها هنوز برنامههای رسمی برای قطع برق اعلام نشده اما شهروندان از خاموشیهای چند ساعته شکایت دارند.
برای نمونه علیرضا کاشی، سخنگوی شرکت توزیع نیروی برق مشهد از اعمال خاموشیهای نوبتی در بخش خانگی از روز یکشنبه، ۲۱ تیرماه، خبر داده و اعلام کرده که بهدلیل «افزایش دمای هوا» و به منظور «پایداری شبکه»، مدیریت بار اضطراری در دستور کار قرار گرفته است.
منابع محلی در استان سیستان و بلوچستان گزارش دادهاند همزمان با تداوم گرمای بالای ۵۰ درجه در شهرستان پهره قطع مکرر برق در ساعات اوج گرما به تهدیدی برای سلامت بیماران، سالمندان و کودکان تبدیل شده است. منابع محلی با اشاره به خسارتهای ناشی از خاموشیها، از جمله آسیب به وسایل سرمایشی، خواستار بازنگری در نحوه مدیریت و پایان دادن به قطع برق در گرمترین ساعات روز شدند.
در تهران، روز شنبه هفته جاری شهروندان در برخی مناطق از جمله محدودههای ولیعصر، مطهری، قائم مقام فراهانی و بخشهایی از شرق پایتخت، از قطع چند ساعته برق خبر دادند؛ خاموشیهایی که در ابتدا بدون اطلاع رسانی قبلی رخ داد. پس از ساعاتی شرکت توزیع نیروی برق تهران بزرگ اعلام کرد که علت قطع برق بروز اشکال فنی در یکی از خطوط و همچنین حادثه در یکی از پستهای برق بوده و با اعزام گروههای عملیاتی، برق مناطق آسیبدیده بهتدریج وصل شده است.
پیشتر مسئولان صنعت برق پایتخت تأکید کرده بودند با وجود افزایش دمای هوا و آماده باش کامل شبکه، برنامهای برای اعمال خاموشی در بخش خانگی وجود ندارد. با این حال، جدا از قطع برق روز شنبه در چند منطقه تهران، گزارشهایی از قطع برق یک تا سه ساعته در دیگر مناطق پایتخت نیز گزارش شده است؛ موضوعی که نشان میدهد کمبود برق سبب آغاز روند جیرهبندی برق در بخش خانگی پایتخت شده است.
در روزهای گذشته همچنین گزارشهایی از قطع برق در برخی شهرهای نوار ساحلی جنوب کشور از جمله بندرعباس، چابهار و بندر کنارک منتشر شده که بلافاصله مقامات حکومتی قطع برق را مرتبط با حملات نظامی آمریکا دانستند که در پی اعلام پایان آتشبس از سوی دونالد ترامپ تشدید شده است.
با وجود اعتراضات شهروندان به عدم اعلام برنامه قطع برق از سوی وزارت نیرو، عبدالامیر یاقوتی مدیر کل دفتر مدیریت انرژی و برنامهریزی امور مشتریان شرکت توانیر، صبح دوشنبه ۲۲ تیرماه ۱۴۰۵ در یک برنامه تلویزیونی گفت: «اطلاعرسانی در خصوص برنامههای احتمالی اعمال محدودیت برق در سراسر کشور، دو روز پیش از اجرا صورت میگیرد.
او بدون اینکه به آغاز رسمی روند قطع برق بخش خانگی اشاره کند گفته «اطلاعات مربوط به قطعیهای احتمالی تا روز چهارشنبه نهایی شده است.»
بسیاری از تحلیلگران معتقدند دولت همچنان تلاش دارد بار اصلی بحران کمبود برق را بر دوش بخش صنعت بیاندازد تا قطع برق بخش خانگی عاملی برای افزایش اعتراضات شهروندان نشود.
آرمان خالقی، دبیرکل خانه صنعت، معدن و تجارت، پیشتر گفته بود محدودیت تأمین برق واحدهای صنعتی به دو روز در هفته رسید و پیشبینی میشود این محدودیت، مانند سال گذشته، به بازه زمانی عصر تا نیمهشب نیز گسترش یابد.
این در حالیست که فعالان اقتصادی معتقدند صنایع زیر انواع فشارها از جمله بحران تأمین منابع بهعلت افزایش قیمت ارز قرار دارند. در همین رابطه مصطفی پوردهقان، دبیر کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی گفته «در اقتصادی که ۹۰ درصد تأمین مالی آن از طریق بانکهاست، افزایش نرخ سود تسهیلات به ۳۳ درصد، شوکی مضاعف بر تولیدکننده وارد میکند؛ این در حالی است که تولیدکننده پیشتر با شوک ارزی (افزایش نرخ ارز از ۷۰ به ۱۴۰ هزار تومان) و ناترازی انرژی (قطع گاز در زمستان و برق در تابستان) نیز دستوپنجه نرم میکند و اکنون جنگ نیز آسیبهای جدی به او وارد کرده است.»
مصطفی پوردهقان گفته «اگرچه نرخ غیررسمی تسهیلات در بازار تا ۴۰ درصد هم میرسد، اما حاکمیت نباید با سیاستهای اشتباه، هزینه بیشتری بر بخش خصوصی تحمیل کند؛ ادامه این روند، تولید ناخالص داخلی را دچار شوک کرده و تورم را تشدید خواهد کرد.»
اگر چه دولت همچنان جیرهبندی برق را تنها راهکار رویارویی با بحران کمبود برق در نظر گرفته که در آنسو بسیاری از کارشناسان معتقدند مسئله اصلی بسیار عمیقتر از رشد مصرف است و به ساختار اقتصاد برق، شیوه مدیریت سوء دولت و سالها کمبود سرمایهگذاری در این صنعت بازمیگردد.
وبسایت «اکو ایران» در گزارشی با اشاره به خاموشیهای گسترده برق در روزهای گذشته نوشته «خاموشی دیگر تنها یک ابزار موقت برای مدیریت مصرف نیست، بلکه نشانهای از شکاف فزاینده میان ظرفیت تولید و تقاضای برق است؛ شکافی که به گفته فعالان صنعت برق، بدون اصلاحات ساختاری در اقتصاد انرژی هر سال عمیقتر خواهد شد.»
حمیدرضا صالحی، دبیر و عضو هیئت مدیره سندیکای صنعت برق ایران، در گفتگو با «اکو ایران» ریشه بحران کنونی را نه صرفاً در رشد مصرف، بلکه در ترکیب دو عامل «کمبود سرمایهگذاری» و «شکست سیاستهای بهینهسازی مصرف» میداند؛ وضعیتی که به اعتقاد او محصول سالها قیمتگذاری دستوری و تداوم تصدیگری دولت در بازار برق است.»
به عقیده این کارشناس ناترازی امروز نتیجه دو روند همزمان است؛ از یک سو سرمایهگذاری لازم برای توسعه ظرفیت تولید برق متناسب با رشد تقاضا انجام نشده و از سوی دیگر، سیاستهای مدیریت و بهینهسازی مصرف نیز نتوانسته الگوی مصرف انرژی را اصلاح کند.
به گفته حمیدرضا صالحی، در سالهای گذشته نه توسعه نیروگاهی با سرعت مورد نیاز پیش رفته است و نه سیاستهای حکمرانی انرژی توانست فرهنگ مصرف را در کشور تغییر دهد. از نگاه این فعال صنعت برق، افزایش مصرف بیش از آنکه علت اصلی بحران باشد، پیامد سیاستگذاریهایی است که نتوانستهاند مصرف انرژی را به سمت الگوهای بهینه هدایت کنند.
دبیر سندیکای صنعت برق، مهمترین مانع سرمایهگذاری در این صنعت را اقتصاد دستوری برق عنوان کرد. به اعتقاد او، دولت به جای آنکه نقش تنظیمگر بازار را ایفا کند، خود به بازیگر اصلی تجارت برق تبدیل شد و همین مسئله انگیزه سرمایهگذاری را از بخش خصوصی گرفته است.
او توضیح داد که در بسیاری از کشورها، دولت با استفاده از ابزارهای تنظیمگری، تعادل میان عرضه و تقاضا را برقرار کرد؛ اما در ایران، حضور مستقیم دولت در قیمتگذاری و خرید و فروش برق باعث شد اقتصاد این صنعت از جذابیت لازم برای سرمایهگذاران برخوردار نباشد. به گفته صالحی، نه تنها بخش خصوصی در سالهای اخیر امکان سرمایهگذاری مؤثر پیدا نکرده است، بلکه خود دولت نیز به دلیل محدودیتهای مالی، سرمایهگذاری متناسبی در توسعه نیروگاهها انجام نداده است؛ موضوعی که شکاف میان تولید و مصرف را هر سال عمیقتر کرده است.
در این میان برخی رسانهها نیز نسبت به پیامدهای جیرهبندی برق در بخش صنعتی و خانگی هشدار میدهند. وبسایت رویداد ۲۴» در گزارشی با اشاره به اینکه «کمبود سرمایهگذاری، اقتصاد ناکارآمد صنعت برق، فاصله میان هزینه تولید و قیمت فروش، فرسودگی بخشی از زیرساختها و رشد کمتر ظرفیت تولید نسبت به افزایش تقاضا، سالهاست به عنوان عوامل اصلی ناترازی برق مطرح میشود» نوشته «خاموشی فقط به معنای خاموش شدن چراغ خانهها نیست. در بسیاری از ساختمانهای شهری، سیستم آبرسانی وابسته به پمپهای برقی است و قطع برق عملا میتواند به قطع یا کاهش شدید فشار آب نیز منجر شود.به همین دلیل، یک قطعی چندساعته برق برای بسیاری از خانوارها به معنای اختلال همزمان در چند بخش زندگی روزمره است؛ از کار کردن وسایل سرمایشی در گرمای تابستان گرفته تا تامین آب مورد نیاز ساختمانها.»
در ادامه آمده «در چنین شرایطی، حتی اگر شرکت آب و فاضلاب اعلام کند برنامهای برای کاهش فشار آب ندارد، تجربه مردم نشان میدهد وابستگی زیرساختهای شهری به یکدیگر باعث میشود اختلال در یک بخش، بخشهای دیگر را نیز تحت تاثیر قرار دهد.»
این گزارش افزوده «قطع برق در شرایط عادی هم برای مردم آزاردهنده است، اما امروز این مسئله در کنار مجموعهای از مشکلات اقتصادی و اجتماعی دیگر قرار گرفته است. بخش بزرگی از جامعه با افزایش هزینههای زندگی، گرانی کالاهای اساسی و نگرانی درباره تامین نیازهای روزمره مواجه است؛ دغدغههایی که باعث شده بسیاری از مردم بیش از هر چیز نگران «نان شب» باشند.در چنین شرایطی، مشکلات زیرساختی مانند خاموشیهای ناگهانی، اختلالهای بانکی که طی هفتههای اخیر ادامه داشته و مشکلات خدماتی، فشار مضاعفی بر شهروندان وارد میکند.مسئله فقط قطع شدن برق نیست؛ مسئله احساس بیثباتی در خدماتی است که مردم انتظار دارند حتی در سختترین شرایط، پایدار و قابل اتکا باشند.»
