سازمان زمینشناسی نسخه اطلس مخاطرات را با تمرکز بر پنج تهدید زمینلرزه، فرونشست، گرد و غبار، سیل و «کارست» (حل شدن سنگ در آب) در ایران تدوین کرده است. بر اساس دادههای سازمان زمینشناسی فرونشست، سیل و زلزله، سه مخاطره اصلی در ایران به شمار میروند.
بر اساس دادههای ارائهشده از سوی سازمان زمینشناسی، گستره فرونشست در کشور در سالهای اخیر افزایش یافته و بسیاری از پهنههای فرونشست که پیشتر به صورت لکههای جدا از هم دیده میشدند، به یکدیگر پیوستهاند.
از سوی دیگر بررسی دادههای سیلابهای سال ۱۳۹۸ نیز نشان داده است که در برخی دشتها، با وجود وقوع سیلابهای شدید، تغذیه آبخوانها به میزان مورد انتظار رخ نداده است؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در مدیریت آبخیزداری، آبخوانداری و پخش سیلاب را برجسته میکند.
رضا شهبازی معاون زمینشناسی سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور با اشاره به یافتههای جدید این اطلس گفته، بررسیها نشان داد برخی از دشتهایی که در جریان سیلابهای شدید سال ۱۳۹۸ قرار داشتند، واکنش قابل توجهی از نظر تغذیه آبخوانها نشان ندادند که این موضوع ضرورت مدیریت بهتر فعالیتهای آبخیزداری، آبخوانداری و پخش سیلاب را نشان میدهد.
وی علت این وضعیت را به «فشردگی لایه خاک» مرتبط دانست و گفت: این موضوع نشان میدهد که فعالیتهای آبخیزداری، آبخوانداری و پخش سیلاب در کشور باید بسیار بهتر مدیریت شود.
«کارست» پدیدهای زمینشناختی است که به خورده شدن و انحلال تودهسنگهای قابل حل مانند آهک، دولومیت و سنگ گچ توسط آبهای اسیدی سطحی و زیرزمینی گفته میشود. معاون سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور نیز با اشاره به توجه به پدیده «کارست» در نسخه جدید اطلس مخاطرات، گفته: «موضوع کارست و منابع آب کارستی برای ما اهمیت دارد؛ چرا که این منابع از یک سو بهعنوان منابع آب مطرح هستند و از سوی دیگر، کارستشدگی میتواند با ایجاد حفرهها و فروچالهها همراه باشد و از جنبه مخاطرات زمین نیز اهمیت پیدا میکند. در اطلس جدید، موضوع کارست هم از جنبه مدیریت منابع آب کارستی و هم از جنبه مخاطرات ناشی از کارستشدگی مورد توجه قرار گرفته است.»
او همچنین گفته، یکی از موضوعات اصلی که در اطلس جدید مخاطرات شناسایی و منتشر شده، «زمینلرزه و گسلهای لرزهزا» است و در حوزه زمینساخت نیز گسلهای جدید شناساییشده و اطلاعات مربوط به ساز و کار فعالیت گسلها بهروزرسانی شده است.
بخش مهمی از توضیحات رضا شهبازی درباره گسترش پدیده فرونشست در ایران است؛ پدیدهای که به علت خشک شدن لایههای زیرین خاک و با ریزش سطح خاک و ایجاد ترکها و گودالهای عمیق نمایان میشود و به گفته کارشناسان مانند یک «بمب ساعتی بیصدا»، بیش از ۳۰ استان کشور را در وضعیت قرمز قرار داده و نزدیک به ۴۰ میلیون نفر (حدود ۴۹ درصد از جمعیت) را با خطرات جدی روبرو کرده است.
رضا شهبازی در اینباره گفته: «بر اساس دادههای جدید، نرخ و گستره فرونشست نسبت به دورههای گذشته تفاوت قابل توجهی پیدا کرده است. در اواسط دهه ۱۳۹۰ حدود ۱۰ هزار کیلومترمربع از دشتهای کشور درگیر فرونشست شناسایی شده بود، در حالی که این رقم در ادامه به حدود ۱۰۰ هزار کیلومترمربع رسیده است که نشان میدهد سطح درگیر فرونشست به میزان زیادی گسترش یافته است.»
رضا شهبازی تأکید کرده است که در بسیاری از مناطق، نرخ فرونشست همچنان در همان روندهای گذشته، از جمله روندهایی که در دهه ۱۳۸۰ مشاهده میشد، ادامه دارد.
او استانهای اصفهان، کرمان، تهران، البرز و قزوین را از استانهای بحرانی در زمینه فرونشست عنوان کرد و گفت: «استان اصفهان و شهر اصفهان، استان کرمان و شهر کرمان و همچنین تهران و دشت جنوبغرب تهران از جمله مناطق مهم در این زمینه هستند. منظور از تهران در این مجموعه، یک پهنه مرتبط شامل استانهای تهران، البرز و قزوین است که الگوی فرونشست در آنها تا حدود زیادی به یکدیگر مرتبط است و در این استانها گسترش فرونشست را شاهد هستیم.»
معاون زمینشناسی سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور همچنین استان خراسان «رضوی»، به ویژه شهر مشهد و شمال این شهر را از دیگر مناطق مهم در زمینه گسترش فرونشست دانست و گفت که در این مناطق نیز گسترش فرونشست زمین به سمت داخل شهر مشاهده میشود.
رضا شهبازی با اشاره به تداوم گسترش فرونشست در این استانها طی ربع قرن گذشته گفته: «اگر در دهه ۱۳۸۰ نیز میخواستیم درباره مناطق درگیر فرونشست صحبت کنیم، همین استانها در میان مناطق مهم قرار داشتند و اکنون نیز همین مناطق هستند که فرونشست در آنها در حال گسترش است.»
این اظهارات رضا شهبازی نشان میدهد جمهوری اسلامی نتوانسته طی سه دهه گذشته که هشدارها درباره گسترش فرونشست در ایران ادامه داشته برای کنترل این پدیده- دستکم در مناطق بحرانی- اقدامی موثر انجام دهد.
اکنون بر اساس نقشه جدید فرونشستها، این پدیده در بسیاری از دشتهای کشور به یکدیگر پیوستگی پیدا کرده است. رضا شهبازی هشدار داده: «در گذشته، پدیده فرونشست در بسیاری از مناطق به صورت لکههای جدا از هم مشاهده میشد، اما اکنون فضاهای بین این پهنهها نیز تا حد زیادی پر شده و با پهنههای پیوسته و یکپارچه فرونشست مواجه هستیم.»
تکاندهنده آنکه در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۳۹۵، گستره فرونشست در کشور حدود ۱۰ برابر شده است. شهبازی توضیح داده: «در مقایسه سال ۱۴۰۳ با سال ۱۴۰۰ نیز الگویی که مشاهده میکنیم، پیوستگی بیشتر پهنههای فرونشستی در کشور است. به هم پیوستن دشتهای درگیر فرونشست با افزایش فشار بر منابع آب زیرزمینی ارتباط دارد.»
وی همچنین گفته که در حال حاضر فرونشست در پیرامون دریاچه ارومیه گسترده شده است؛ مساحت خود دریاچه ارومیه تقریباً ۵ هزار کیلومترمربع است، اما دشتهای موجود در حوزههای مشرف به دریاچه که با فرونشست مواجه هستند، به ویژه در پیرامون خود دریاچه، حدود ۸۵۰۰ تا ۹ هزار کیلومترمربع وسعت دارند. این رقم تقریبا دو برابر سطح دریاچه ارومیه است و در حوزههای آبریز منتهی به دریاچه ارومیه، دشتهایی داریم که درگیر پدیده فرونشست شدهاند.
رضا شهبازی با اشاره به گسترش این پدیده در شمال کشور، که پربارشترین استانهای ایران هستند گفته: «استان گلستان حتما یکی از استانهای بحرانی و ویژه کشور از نظر فرونشست است و شرایط نامطلوبی را از این نظر تجربه میکند. در گذشته بطور سنتی چند محدوده را به عنوان مناطق درگیر فرونشست میشناختیم؛ از جمله اصفهان، تهران، کرج، قزوین، خراسان رضوی و شهرهای نیشابور و مشهد، همچنین استان فارس به ویژه دشتهای مرودشت، فسا و جهرم، استان یزد، استان کرمان و بخشهایی از شمال خوزستان.»
او با بیان اینکه در شرق استان مازندران نیز پدیده فرونشست ایجاد شده است گفته: «در برخی مناطق مانند شمال خوزستان، پدیده فرونشست به شکل قابلتوجهی تشدید شده و در مناطقی مانند استان گلستان نیز شرایط نامطلوبی از نظر فرونشست مشاهده میشود.»
همانطور که معاون سازمان زمینشناسی هشدار داده در بسیاری از استانهای درگیر با فرونشست، مانند اصفهان و خراسان «رضوی» و تهران، این پدیده ویرانگر وارد محدوده شهری شده است. برای نمونه روز جمعه ششم شهریورماه ۱۴۰۵ یک فرونشست به قطر و عمق پنج متر در خیابان نشاط اصفهان، در مرکز این شهر، ایجاد شد.
عیسی بزرگزاده سخنگوی صنعت آب ایران اعلام کرده، از مجموع ۶۰۹ دشت کشور، ۴۲۷ دشت در زمره دشتهای ممنوعه و ممنوعه بحرانی قرار دارند؛ یعنی برداشت از منابع آب زیرزمینی در آنها از ظرفیت تجدیدپذیری فراتر رفته و ادامه این روند، پایداری سکونت و تولید را تهدید میکند.
محمود فاطمی عقدا معاون وزیر صمت و رئیس سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور نیز به تازگی با تأکید بر اینکه فرونشست به محلات مسکونی پایتخت رسیده گفته است: «مناطق جنوبی شهر تهران، منطقه شهرری و منطقه ۱۸ و… درگیر فرونشست هستند. به عبارت بهتر، تمامی مناطق جنوبی شهر تهران به سمت جنوب شرق تقریباً همه درگیرند.»
وی با بیان اینکه این سطح از فرونشست از نظر بهرهبرداری از زمین قطعاً شهر را دچار مشکل میکند، افزود: «در مناطقی که مستعد فرونشست هستند، محدودیتهایی هم از نظر ساخت و ساز اعمال میشود و چنین زمینهایی به زمینهایی تبدیل میشوند که آبگیر شده و مشکلات زیستمحیطی پیدا میکنند.»
