با تداوم تورم فزاینده و سقوط قدرت خرید خانوارها در ایران، کارشناسان درباره پیامدهای وضعیت بحرانی اقتصاد کشور بر جامعه هشدار می‌دهند. یک اقتصاددان اعلام کرده «پدیده مادون‌طبقه» شامل گروهی که به دلیل از دست دادن فرصت‌های شغلی و ناتوانی در بازیابی جایگاه خود عملا از چرخه اقتصادی کشور خارج شده‌اند، در ایران در حال رشد است. یک روانشناس نیز از ضربات روحی جمعی (ترومای جمعی) و ابتلای بخش قابل توجهی از جامعه به «فیبرومیالژیا» به علت مشکلات معیشتی و اقتصادی خبر داده است.
تورم عمومی اقتصاد ایران ماه‌هاست در مرز ۹۰ درصد قرار گرفته و تورم موادغذایی در مهرماه برای نهمین ماه پی در پی بیش از ۱۰۰ درصد اعلام شده است. قشر حقوق‌بگیر، از کارگر و بازنشسته تا کارمندان دولت از پرداخت هزینه‌های ضروری زندگی ناتوان هستند و جدا از فشار روانی که شهروندان به علت سقوط قدرت خرید متحمل شده‌اند، سوء تغذیه و محرومیت از نیازهای ضروری و طبیعی زندگی و تحمیل تغییر سبک زندگی به سمت فلاکت و فقر، مردم را متأثر کرده است.
حسین راغفر، اقتصاددان، در گفتگو با «اقتصاد۲۴» با بیان اینکه «مسئله سقوط ارزش پول ملی، به‌ویژه در ماه‌ها و سال‌های اخیر، یک پدیده بی‌سابقه در کشور است و هیچگاه پول ملی تا این حد سقوط نکرده بود»، از شکل‌گیری پدیده‌ای به نام «مادون‌طبقه» با خروج بخشی از جامعه از چرخه اقتصادی خبر داده است.
او گفته که «پدیده مادون‌طبقه» شامل گروهی است که به دلیل از دست دادن فرصت‌های شغلی و ناتوانی در بازیابی جایگاه خود، عملاً از چرخه اقتصادی کشور خارج شده‌اند. حسین راغفر افزوده: «این افراد معمولاً دچار بیکاری مزمن هستند و کارتن‌خوابی و آسیب‌های این‌چنینی را تجربه می‌کنند. این وضعیت به نوعی تهدید برای امنیت ملی کشور تبدیل شده است و به همین دلیل، مسئله عدالت یک ضرورت قابل جبران است. این وضعیت، رگه‌های خطرناکی از نارضایتی ساختاری دارد و نیازمند عزم جدی برای ایجاد همبستگی اجتماعی و انسجام اجتماعی است تا بتواند بر مشکلات فائق آید.»
این اقتصاددان با بیان اینکه «مشکلات بسیار زیادی در حوزه معیشت مردم وجود دارد و ظرفیت‌های سرمایه‌گذاری، به ویژه در بخش تولید، تحت تأثیر قرار گرفته»، افزود: «همه این عوامل می‌توانند شرایط اقتصادی را با آسیب‌های جدی روبرو کنند. امروز یکی از جدی‌ترین تهدید‌هایی که کشور با آن مواجه است، همین مسئله بحران در لایه‌های مختلف جامعه است که مردم را درگیر پدیده هولناک نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی کرده است.»
او افزایش دو برابری قیمت مسکن در فاصله تنها چند ماه را یکی از نمونه‌های بحران خوانده و گفته: «بسیاری از جوانان دیگر امیدی به داشتن حتی یک مسکن اجاره‌ای ندارند و این به دلیل افزایش بی‌سابقه قیمت مسکن است. پیامد این پدیده، رشد ناامیدی در جامعه است. طبقه جوان ما اصلاً نگاه روشنی به آینده ندارد و این مسئله نابرابری‌ها را به شکل بسیار پیچیده‌ای افزایش داده و به تهدیدی بسیار مهم برای ثبات اجتماعی و سیاسی کشور تبدیل شده است.»
در این میان، سناریوهای مطرح شده برای چشم‌انداز تورم کشور نیز ناامیدکننده است و نشان می‌دهد فاجعه معیشتی همچنان گریبان جامعه ایران را رها نخواهد کرد. در همین رابطه روزنامه «دنیای اقتصاد» سه سناریو برای تورم اقتصاد کشور تا پایان سال را بر اساس تداوم نرخ‌های تورم ماهانه اخیر مطرح کرده است.
در سناریوی نخست اگر شرایط تورمی سه ماه ابتدایی سال، همزمان با تشدید محاصره و محدودیت‌های اقتصادی، تداوم پیدا کند و تورم ماهانه بطور متوسط در سطح ۷/۵ درصد باقی بماند، نرخ تورم نقطه به نقطه در اسفندماه می‌تواند به ۱۰۳/۳ درصد برسد.
در سناریوی دوم، اگر تورم ماهانه در سطح مهرماه، یعنی ۴/۶ درصد، ادامه یابد، نرخ تورم نقطه‌ای اسفندماه به حدود ۸۲/۲ درصد خواهد رسید. در این حالت، تورم در سطوح بالای فعلی تثبیت می‌شود و اقتصاد همچنان با افزایش قابل توجه هزینه‌های زندگی مواجه خواهد بود.
سناریوی سوم، تصویر خوش‌بینانه‌تری از تحولات قیمت‌ها ارائه می‌دهد. در این سناریو، اگر متوسط تورم ماهانه در سطح سه ماه تابستان، یعنی ۳/۷ درصد، حفظ شود، نرخ تورم نقطه به نقطه در اسفندماه به حدود ۷۶ درصد کاهش خواهد یافت.
نگاهی به اخبار سیاسی اما سناریوی نخست را محتمل‌تر از دیگر سناریوها می‌کند. از جمله مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، با اشاره به اینکه محاصره و تحریم‌های اقتصادی، خسارات سنگینی به اقتصاد ایران وارد کرده، گفته است: «قرار نیست وضعیت به همین شکل باقی بماند. فشار اقتصادی حتی شدیدتر خواهد شد. باید توجه داشت که اثر تحریم‌ها به تدریج روی هم انباشته می‌شود و فشار بیشتری ایجاد می‌کند.»
ایالات متحده پس از ماه‌ها محاصره دریایی بنادر جنوبی ایران، اکنون کارزار «دروازه آهنین» را برای محدودکردن تجارت جمهوری اسلامی از مرزهای زمینی و دریای مازندران آغاز کرده است. این کارزار همچنین نقل و انتقال مالی حکومت با خارج از مرزهای ایران را نیز رصد و محدود خواهد کرد. در چنین شرایطی درآمدهای ارزی کاهش‌یافته و ناچیز نیز به سختی به خزانه دولت خواهند رسید. نبود درآمد و کسری بودجه، اثر مستقیم بر افزایش تورم در اقتصاد دارد.
صندوق بین‌المللی پول در جدیدترین چشم‌انداز خود پیش‌بینی کرده متوسط تورم جهان در پایان ۲۰۲۶ به ۴/۷ درصد برسد اما همزمان تورم متوسط سالانه ایران در پایان ۲۰۲۶ را ۷۸/۶ درصد پیش‌بینی کرده است؛ دومین نرخ بالا در میان ۱۹۱ کشور و اقتصاد جهان!
حتی در صورت تحقق این شرایط که با سناریوی خوش‌بینانه ارائه شده از سوی کارشناسان روزنامه «دنیای اقتصاد» تطابق دارد، یعنی در صورتی که بهترین شرایط ممکن فراهم شود، باز هم تورم ایران در سطح بسیار بالا باقی می‌ماند. تورم در کانال ۷۰ درصد به معنای تداوم گرانی و مشکلات معیشتی خانوارهاست و بنابراین سناریوی خوش‌بینانه هم به معنای بازگشت قیمت‌ها به سطوح گذشته نخواهد بود.
سال‌ها درگیری با بحران مالی و سقوط معیشت، در کنار ناامنی اقتصادی و نبود چشم‌انداز مثبت، سلامت روان و جسم جامعه ایران را نیز هدف قرار داده است. در شرایطی که بخشی از شهروندان که شرایط مالی و امکانات لازم را دارند، مهاجرت را به عنوان راهکار نجات از شرایط فلاکتبار زندگی در ایران دنبال می‌کنند، اکثر مردم همچنان زیر بار فشار روانی ناشی از مشکلات اقتصادی و بی‌آیندگی در رنج هستند.
در همین رابطه کارشناسان از افزایش ابتلا به بیماری «فیبرومیالژیا» در ایران خبر می‌دهند. این بیماری همراه با دردهای مزمن و گاهی افسردگی و اضطراب از جمله بیماری‌هایی است که می‌تواند به صورت خاموش گریبان افراد جامعه را بگیرد. از سوی دیگر این احتمال وجود دارد که بسیاری از مبتلایان از وجود چنین بیماری آگاه نباشند و سال‌ها با آن زندگی کنند بی‌آنکه بدانند نام دردهایی که می‌کشند چیست. درد گسترده در بدن، خستگی مداوم، اختلال در خواب، فراموشی و اختلال در تمرکز، سردردهای مکرر و در برخی موارد افسردگی و اضطراب از جمله علائمی است که با این بیماری همراه است.
امیرحسین جلالی‌ندوشن، سخنگوی انجمن روانپزشکان ایران و روانپزشک اجتماعی توضیح داده: «فیبرومیالژیا در مرز میان مسائلی مانند پردازش عصبی، تنظیم هیجانات تجربه‌های تنش‌زا در زندگی و شرایط اجتماعی قرار دارد. این بیماری صرفا یک اختلال روان‌تنی یا پیامد جسمانی تعارض‌های درونی و فردی نیست بلکه بیماری با الگوی زیستی، روانی و اجتماعی است. عوامل روانی می‌توانند در پیدایش، تشدید یا تداوم درد نقش داشته باشند و این عوامل روانی نیز تحت تاثیر تعیین‌کننده‌های اجتماعی شکل می‌گیرند. به این معنا که وقتی فرد در محیطی پرتنش قرار دارد، کنترلی بر امور احساس نمی‌کند و آینده را نامشخص می‌بیند نوعی رنج روانی را تجربه می‌کند. این رنج روانی به ویژه زمانی که مزمن شود می‌تواند خود را به شکل دردهای پراکنده در بخش‌های مختلف بدن نشان دهد.»
امیرحسین جلالی‌ندوشن معتقد است، آنچه امروز در جامعه تجربه می‌شود، واقعیتی بیرونی است که عمدتا خارج از حیطه کنترل و اراده شهروندان قرار دارد. البته افراد در زندگی شخصی نیز با تنش‌ها و استرس‌های مثبت و منفی مواجه می‌شوند.
به گفته این روانپزشک، «وضعیت کنونی و تنش‌هایی که مردم تجربه می‌کنند، عمدتا در عرصه‌هایی مانند تورم تقریبا روزانه و هفتگی، گرانی‌های بدون قاعده و نامشخص‌بودن آینده بروز پیدا می‌کند. امروز حتی وضعیت روز و هفته آینده نیز برای مردم روشن نیست چراکه طی ماه‌های گذشته همواره احتمال و پیش‌بینی حمله مجدد نظامی یا برهم‌خوردن وضعیت ارتباطات و اینترنت مطرح بوده است. اینترنتی که اکنون پایه بسیاری از فعالیت‌ها از تجارت‌های خرد و کلان گرفته تا آموزش، روابط اجتماعی، پژوهش و فعالیت‌های رسانه‌ای است. این تنش‌ها در زمان وقوع جنگ یا بحران‌های اجتماعی مانند دی‌ماه بروز آشکارتری پیدا می‌کنند و شهروندان را با واکنش‌هایی مانند اضطراب، اختلال در خواب و کاهش تمرکز مواجه می‌کنند.»
او همچنین گفته است: «اتفاقاتی مانند رخدادهای دی‌ماه و جنگ و شرایطی که این جنگ بر جامعه تحمیل کرده ازجمله دوقطبی اجتماعی و سیاسی، اختلاف دیدگاه‌ها، ناامیدی نسبت به آینده کشور و بی‌اطمینانی درباره زمان پایان بحران در سطح اجتماعی پدیده‌ای را ایجاد می‌کنند که از آن با عنوان ترومای جمعی یا ضربه روحی جمعی یاد می‌شود. تروما جمعی به این معنا نیست که تعداد زیادی از افراد جامعه دچار اختلالات مرتبط با استرس شدند یا لزوما‌درصد افراد مبتلا به اختلالات روانی افزایش پیدا کرده است. معنای این مفهوم آن است که جامعه در سطح شناخت و درک جمعی خود، باور و امیدش را به آینده و امکان جامعه‌بودن، همکاری، کار گروهی، فعالیت سازنده و سرمایه‌گذاری از دست می‌دهد. درواقع واکنش‌های فردی در چنین شرایطی به سطح اجتماعی ترجمه می‌شوند و پدیده‌ای را شکل می‌دهند که به جای آنکه صرفا سلامت روان افراد را تحت تاثیر قرار دهد عوامل اصلی قوام و انسجام یک جامعه را نیز نشانه می‌گیرد.»
