Page 12 - (کیهان لندن - سال چهل و دوم ـ شماره ۵۷۷ (دوره جديد

‫صفحه ‪ 12‬شماره ‪۲۰۴۳‬‬
‫جمعه ‪ ۶‬تا پنجشنبه ‪ ۱۲‬شهریور ‪14۰۵‬‬

‫بازنشر‬ ‫ده افسر جوان در یك اتاق كاهگلی زندگی میكردیم و‬
‫با كشتن شپش سرگرم میشدیم!‬

‫شاه در ملاقات با ملامصطفی به او پیشنهاد كرد همراه خانواده و افرادش به همدان بیاید و در آنجا كشت و زرع كند‬
‫من شهردار اشنویه شدم و روزی دو تومان جیره و مواجب میگرفتم‬

‫(تاریخ نشر در کیهان لندن‪ :‬از آبانماه ‪۱۳۸۲‬تا اردیبهشت ماه ‪- ۱۳۸۳‬از شمارههای ‪ ۹۸۰‬تا ‪)۱۰۰۲‬‬

‫گذار از طوفان‬ ‫بازگشت‪ .‬در سال ‪ 1323‬به عضویت سازمان نظامی حزب‬ ‫«گذار از طوفان» تازهترین كار ناخدا دكتر حمید احمدی‬
‫توده درآمد‪ .‬در سال ‪ 1325‬به اتفاق ستوان یكم علی جودی‪،‬‬ ‫در ضبط خاطرات چهرههای سرشناس نظامی و سیاسی‬
‫خاطرات مرتضی زربخت در گفتگو با‬ ‫با دو هواپیمای جنگی راهی تبریز شدند و به فرقه دموكرات‬
‫حمید احمدی(‪)8‬‬ ‫جنبش چپ در ایران عصر پهلوی است‪.‬‬
‫آذربایجان پیوستند‪.‬‬ ‫این كتاب‪ ،‬خاطرات مرتضی زربخت سروان خلبان نیروی‬
‫انجمنمطالعاتوتحقیقاتتاریخشفاهیایرانــبرلین‬ ‫پس از سقوط فرقه دموكرات و فرار رهبران فرقه به آن‬ ‫هوایی را در دهه ‪ 20‬به شیوه گفت و شنود منعكس میكند‪.‬‬
‫سوی مرز‪ ،‬زربخش و ‪ 9‬افسر فراری دیگر رهسپار كردستان‬ ‫مرتضی زربخت از افسرانی است كه در جوانی به سازمان‬
‫زربخت ــ مجازاتشان به حبس ابد تقلیل یافت‪ .‬زربخت در‬ ‫عراق شدند و با ملامصطفی بارزانی پیوند همكاری بستند‪.‬‬ ‫نظامی حزب توده پیوست و بدین سان قدم در راه یك‬
‫بهمن ماه سال ‪ 1337‬آزادی خود را بازیافت و اكنون‪ ،‬در‬ ‫در جنگی كه بین بارزانیها و ارتش مجهز ایران رخ داد‪ ،‬شركت‬
‫كردند و شكست خوردند‪ .‬پس ازآن به خاك عراق پناه بردند و‬ ‫زندگی پر تلاطم گذاشت‪.‬‬
‫هشتاد و سه سالگی از خاطرات خود سخن میگوید‪.‬‬ ‫به مدت سه سال در عراق زندانی بودند و در فروردین ‪1329‬‬ ‫متولد سال ‪ 1300‬در تهران‪ ،‬زربخت در سال ‪1319‬‬
‫(آخرین سال سلطنت رضاشاه) در رشته هوایی دانشكده‬
‫گزیدهای از خاطرات مرتضی زربخت را در صفحه خاطرات‬ ‫به ایران تحویل داده شدند‪.‬‬ ‫افسری ثبت نام كرد‪ .‬در مهرماه ‪( 1321‬زمان اشغال ایران‬
‫و تاریخ میخوانید…‬ ‫در دادگاه بدوی نظامی‪ ،‬هر شش تن به اعدام محكوم‬ ‫بهوسیله قوای متفقین) با درجه ستوان دومی بهعنوان‬
‫شدند‪ .‬در دادگاه تجدیدنظر حكم اعدام درباره یكی از آنها ــ‬ ‫افسر دیدهبان فارغالتحصیل شد و به هنگ هوایی اصفهان‬
‫وضع بارزانیها با ما فرق داشت‪ .‬آنها به علت سالها دربدری‬ ‫ابوالحسین تفرشیان ــ ابرام شد و چهار نفر ــ ازجمله مرتضی‬ ‫انتقال یافت‪ .‬سال بعد‪ ،‬برای گذراندن دوره خلبانی به تهران‬
‫و آوارگی‪ ،‬به هر آبادی كه وارد میشدند چند تیر تفنگ به‬ ‫بین ارتش ایران و بارزانیها (‪ 24‬اسفند ‪ )1325‬چند بار به‬ ‫شیخ محمد صدیق كه همواره به ما مهربانی میكرد‪،‬‬
‫هوا خالی میكردند و به راهنمایی كدخدا و یا به تشخیص‬ ‫اشنویه آمد‪ .‬یك بار كه برف سنگینی باریده بود‪ ،‬با عبور از‬ ‫گفت‪ ،‬نقده برای شما جای امنی نیست‪ .‬شما وسیله خوبی‬
‫خودشان در خانههای ده سرشكن میشدند‪ .‬و اهالی خوراك‬ ‫سلسله جبال زاگرس در آن منطقه‪ ،‬كه میگفت در بعضی‬ ‫هستید برای تقرب جستن امثال این بخشدار به حكومت‬
‫و مسكن آنها را تأمین میكردند‪ .‬البته اكثر دهقانان كردستان‬ ‫مناطق تا كمر در برف فرو میرفته است‪ ،‬خودش را به‬ ‫مركزی‪ ،‬لذا صلاح شما در این است به اشنویه بروید كه كامًا ًل‬
‫در فقر به سر میبردند‪ .‬خانههای خشت و گلی داشتند كه‬ ‫اشنویه رسانده و پنجاه دینار عراقی كمك حزب دموكرات‬
‫اطاق نشیمن و خواب آنها با آغل گوسفند و گاوشان سرهم‬ ‫برای ما آورده بود‪ .‬جوان پاك و شجاعی بود‪ .‬بعدها كه جنگ‬ ‫در اختیار ما است‪.‬‬
‫بود و از گرمای نفس حیوانات و… اتاق آنها گرم میشد‪ ،‬در‬ ‫فلسطین درگرفت‪ ،‬و حكومت نظامی در عراق اعلام شد‪،‬‬ ‫اواخر آذر ‪ 1325‬بود كه ما ‪ 10‬نفر افسران آواره‪ :‬تفرشیان‪،‬‬
‫ضمن از دستبرد سارقین شبانه در امان بودند‪ .‬این هموطنان‬ ‫سعید هم دستگیر شده بود و علی اصغری او را در زندان‬ ‫احسانی‪ ،‬ارتشیار‪ ،‬تیوای‪ ،‬رئیس دانا‪ ،‬زربخت‪ ،‬علی اصغری‪،‬‬
‫ما در چنین شرایطی در فقر و عدم بهداشت به سر میبردند‬ ‫توكلی‪ ،‬ماركارایان و دباغ زاده با دو قبضه توپ ‪ 75‬میلیمتری‬
‫و ما با آن ایده و احساسات پاكی كه داشتیم اگر از گرسنگی‬ ‫مركزی بغداد دیده بود‪.‬‬
‫میمردیم نمیتوانستیم به خانوادههای زحمتكش و فقیر‬ ‫كوهستانی به اشنویه رفتیم‪.‬‬
‫اجحاف كنیم‪ .‬ما میخواستیم رفتار عادلانهای داشته باشیم‬ ‫كمك به بارزانی‬ ‫در اشنویه در خانهای گلی‪ ،‬اتاقی اجاره كردیم‪ .‬زنی بود‬
‫و مایحتاج خود را با رضا و رغبت طرف خریداری كنیم‪ .‬این‬ ‫ما هم كارمان این بود كه به بارزانیها كمك اداری‬ ‫به نام دراباجی‪ .‬زن كردی بود و اتاقش را به ما اجاره داده‬
‫وضعیت حدود سه ماه ادامه داشت تا این كه ارتشیان ایران‬ ‫میكردیم‪ .‬احسانی رئیس دادگاه متخلفین از مقررات شده‬ ‫بود‪ .‬در مدتی نزدیك به چهار ماه‪ ،‬هر ‪ 10‬نفر در این اتاق‬
‫بود‪ .‬اگر كسی شكایت داشت‪ ،‬نزد او میآمد‪ .‬مثًا ًل دو نفر‬ ‫بسربردیم‪ .‬این زن‪ ،‬نان هم میپخت و به ما نان میداد‪ .‬غذا‬
‫در روز ‪ 24‬اسفند حمله خود را به بارزانیها آغاز كرد‪.‬‬ ‫دهقان از اهالی اشنویه‪ ،‬اگر برخوردی داشتند یا این كه‪،‬‬ ‫هم برای ما میپخت و ما هم روزی دو تومان بابت اجاره و‬
‫اگر كسی مال دیگری را دزدیده بود‌‪ ،‬اینان میآمدند پیش‬
‫احمدی‪ :‬مذاكرات ملامصطفی بارزانی با حكومت مركزی‬ ‫احسانی و او حكم صادر میكرد‪ .‬رفیقمان ارتشیار مسئول‬ ‫سایر خدمات به او میدادیم‪.‬‬
‫در تهران و صحبتهای او پس از مراجعت به اشنویه چه بود؟‬ ‫عوارض گمركات شده بود یعنی مالالتجارهای كه از رضائیه‬ ‫شرایط زندگی فوقالعاده دشوار بود‪ .‬از نظافت و حمام و‬
‫زربخت‪ :‬ملامصطفی و همراهان در نیمه دوم دیماه‬ ‫و از این ور و آن ور به اشنویه وارد میشد‪ ،‬داخل یك میدانی‬ ‫حتی توالت اثری نبود‪ .‬شپش و كك هم فراوان بود‪ .‬اغلب شبها‪،‬‬
‫‪ 1325‬از تهران مراجعت كردند‪ .‬ملامصطفی پس از مراجعت‪،‬‬ ‫میشد و او برای بازرانیها عوارض میگرفت كه بتوانند‬ ‫ساعات فراغتمان به شپش كشی میگذشت‪ .‬این هم نوعی‬
‫شبی افسران و شماری از سركردگان را به ضیافتی كه ترتیب‬ ‫اموراتشان را بگذرانند‪ .‬من هم شهردار اشنویه شده بودم‪.‬‬ ‫زندگی بود‪ .‬جوان بودیم‪ .‬اگر شپش بود‪ ،‬خنده هم همیشه‬
‫یافته بود‪ ،‬دعوت كرد‪ .‬در آن ضیافت‪ ،‬افسران خودش و‬ ‫كارهای مربوط به شهرداری هم كار فوقالعادهای نبود‪،‬‬
‫عدهای از سران بارزانی و ما ده نفر افسر هم بودیم‪ .‬او‬ ‫یعنی كارهای عمران و آبادی شهر نبود‪ ،‬من قیمت اجناس را‬ ‫بود‪ .‬شپشكشی هم بنوبه خود اسباب خنده فراوان بود‪.‬‬
‫مذاكراتش با شاه‪ ،‬قوامالسلطنه نخست وزیر و رزمآرا رئیس‬ ‫تعیین میكردم و به جارچی میدادم كه قیمتها را در قصبه با‬ ‫روزها اغلب به «دیوان خانه» یعنی اتاق انجمن و رایزنی‬
‫ستاد ارتش را شرح داد‪ .‬او گفت ما را به بازدید نیروی هوایی‪،‬‬ ‫صدای بلند اعلام كنند‪ .‬مثًالً‪ ،‬میگفتیم‪ ،‬امروز گوشت كیلویی‬ ‫شیخ احمد میرفتیم و به شور و مشورت میپرداختیم‪ .‬در‬
‫قورخانه و دیگر مراكز نظامی بردند‪ .‬و در واقع‪ ،‬برای قدرت‬ ‫فلان قدر‪ .‬با استخوان این قدر و بدون استخوان آن قدر‪ .‬یا‬ ‫آنجا‪ ،‬با چای از ما پذیرایی میشد‪ .‬روزهایی كه هوا خوش‬
‫نمایی‪ ،‬همه آنجاها را به ما نشان دادند‪ .‬آخرین ملاقات با‬ ‫قیمت كباب را تعیین میكردم كه مثلا دو تا سیخ كباب با‬ ‫بود‪ ،‬تفرشیان‪ ،‬رئیس دانا و دباغ زاده با افراد تفنگچیان زبده‬
‫شاه بود‪ .‬در آن ملاقات‪ ،‬شاه گفت ما حاضریم محل امنی‬ ‫یك نان ‪ 5‬قران و یا دو عدد نان و یك سیخ كباب ‪ 5‬قران‪.‬‬ ‫و جوان بارزانی به صحرا میرفتند و بار كردن و پیاده كردن‬
‫در اطراف همدان در اختیار شما بگذاریم و بیائید به آنجا‬ ‫بارزانیها هم در مقابل این خدمات‪ ،‬به هر یك از ما روزانه‬
‫و كشت و زرع بكنید و سلاحتان را به زمین بگذارید و‬ ‫دو تومان جیره و مواجب میدادند‪ .‬در آن شرایط دشوار‪،‬‬ ‫توپ و مشقهای پای قبضه را به آنان میآموختند‪.‬‬
‫همین قدر بود كه ما را زنده و سرپا نگه میداشت‪ .‬البته‬ ‫در اشنویه بودیم كه یك روز جوان ُ ُكرد بلندقامتی به‬
‫دیدنمان آمد و خود را سعید معرفی كرد‪ .‬او گفت كه از‬
‫جانب حزب دموكرات كردستان عراق به اشنویه آمده تا با‬
‫ملامصطفی تماس بگیرد‪ .‬ضمنًاً پیام خوشآمدی از جانب‬
‫كمیته مركزی آن حزب برای ما آورده بود‪ .‬او تا شروع جنگ‬