Page 28 - (کیهان لندن - سال چهل و دوم ـ شماره ۵۷۷ (دوره جديد

‫صفحه ‪ 28‬شماره ‪۲۰۴۳‬‬
‫جمعه ‪ ۶‬تا پنجشنبه ‪ ۱۲‬شهریور ‪14۰۵‬‬

‫رنسانِِس یک فرهنگ برای جهان؛ ما ملِ ِت کبیریم‪ ،‬ایران را پس میگیریم‬

‫میتواند فرهنگ دیگری را تحمل کند‪ ،‬وارد مرحله دیگری از‬ ‫اسکندر آمد‪ ،‬اما چند قرن بعد جهان ایرانی ـ هلنی پدید آمد‪.‬‬ ‫=تاریخ ایران سرشار از یورش و ویرانی است‪ ،‬اما فرهنگ‬
‫تمدنشدهاست‪.‬اینمیتواندیکیازاصولایراِ ِنآیندهنیزباشد‪:‬‬ ‫اعراب مسلمان وارد ایران شدند و ساختار سیاسی ساسانی‬ ‫ایرانی بارها توانسته مهاجمان را در خود هضم کند و از‬
‫ایراِِن بزرگ‪ ،‬ایرانی نیست که جهان را مجبور به ایرانی‬ ‫فروپاشید؛ اما زبان فارسی از میان نرفت‪ .‬چند قرن بعد‪،‬‬ ‫دل شکستهای نظامی‪ ،‬حیات دوباره فرهنگی بیافریند؛‬
‫شدن کند؛ ایرانی است که بتواند جهان را به گفتگو با‬ ‫فارسِ ِی نو نهتنها دوباره به زبان ادبی و فرهنگی منطقه‬ ‫از اسکندر و اعراب تا مغولان‪ ،‬زبان فارسی‪ ،‬دانش‪ ،‬هنر و‬
‫تبدیل شد‪ ،‬بلکه زبان دربارها و اندیشه در بخش بزرگی از‬ ‫نهادهای ایرانی باقی ماندند و حتی بر ساختارهای سیاسی‬
‫فرهنگ ایرانی دعوت کند‪.‬‬
‫از فردوسی تا امروز؛ مقاومت بدون نفرت‬ ‫جهان اسلامی شد‪.‬‬ ‫و فرهنگی فاتحان اثر گذاشتند‪.‬‬
‫شاید بزرگترین نمونه این ویژگی را در فردوسی ببینیم‪.‬‬ ‫مغولان آمدند و یکی از سهمگینترین ویرانیهای تاریخ‬ ‫=از سیاست کوروش در بابل تا پاسداری فردوسی از‬
‫فردوسی با شمشیر به جنگ نرفت‪ .‬با ارتش نیز به میدان‬ ‫ایران را رقم زدند؛ اما چند نسل بعد‪ ،‬دستگاه سیاسی مغول‬ ‫زبان فارسی‪ ،‬یکی از وجوه برجسته میراث ایرانی‪ ،‬حفظ‬
‫نرفت‪ .‬او کاری کرد که در تاریخ تمدن‪ ،‬گاهی از هزاران سپاه‬ ‫در ایران تا اندازه زیادی در فرهنگ ایرانی و اسلامی جذب‬ ‫هویت و بازسازی فرهنگی بدون نفی کامل دیگری است‪.‬‬
‫شد و دانشمندان‪ ،‬مورخان‪ ،‬هنرمندان و دیوانسالاران ایرانی‬ ‫در این نگاه‪« ،‬پس گرفتن ایران» نه به معنای تحقیر‬
‫قدرتمندتر است‪:‬‬ ‫فرهنگهای دیگر‪ ،‬بلکه بازپسگیری زبان‪ ،‬تاریخ‪ ،‬اندیشه و‬
‫زبان را حفظ کرد‪ .‬شاهنامه فقط مجموعهای از داستانهای‬ ‫در ساختن تمدن ایلخانی نقش اساسی داشتند‪.‬‬
‫پهلوانی نیست؛ شاهنامه حافظه تاریخی و اسطورهای یک‬ ‫این یک واقعیت بسیار مهم است‪ :‬قدرِِت فرهنگ همیشه‬ ‫هویت ایرانی از فراموشی و تحریف است‪.‬‬
‫=اگر تحول آینده ایران تنها به تغییر حکومت محدود‬
‫تمدن است‪.‬‬ ‫با قدرِِت شمشیر اندازهگیری نمیشود‪.‬‬ ‫شود‪ ،‬فرصت یک دگرگونی عمیقتر از دست خواهد رفت؛‬
‫فردوسی میتوانست زبان و فرهنگ دیگری را دشمن‬ ‫گاهی شمشیر یک شهر را فتح میکند؛ اما فرهنگ‪ ،‬قرنها‬ ‫ایران به رنسانسی فکری‪ ،‬آموزشی‪ ،‬اخلاقی‪ ،‬علمی‪ ،‬هنری‪،‬‬
‫مطلق خود بداند؛ اما آنچه آفرید‪ ،‬بسیار بزرگتر بود‪ :‬او جهان‬ ‫اقتصادی و انسانی نیاز دارد؛ جامعهای که در آن مدرسه‬
‫بعد‪ ،‬فاتِ ِح فاتحان میشود‪.‬‬ ‫انسان تربیت کند‪ ،‬دانشگاه اندیشه بسازد‪ ،‬رسانه فرهنگ‬
‫ایرانی را دوباره در قالب زبان فارسی بازآفرینی کرد‪.‬‬ ‫کوروش؛ نمونهای از «فتح بدون نابودی»‬ ‫گفتگو را گسترش دهد و شهروند در کنار حقوق خود‪،‬‬
‫از همینجا باید مفهوم «پس گرفتن ایران» را فهمید‪.‬‬ ‫در اینجا باید به یکی از نخستین نمادهای این سنت‬
‫پس گرفتن ایران یعنی‪ :‬پس گرفتن زبان از فراموشی؛ پس‬ ‫بازگردیم‪ :‬کوروش‪ .‬استوانه کوروش‪ ،‬که پس از فتح بابل در‬ ‫مسئولیت اجتماعیاش را نیز بشناسد‪.‬‬
‫گرفتن تاریخ از تحریف؛ پس گرفتن اندیشه از جمود؛ پس‬ ‫سال ‪ ۵۳۹‬پیش از میلاد تهیه شد‪ ،‬در زبان و قالب سنت‬ ‫=بلوغ تمدنی ایران در این است که تاریخ حملهها و‬
‫گرفتن زیبایی از ابتذال؛ و پس گرفتن انسان ایرانی از تحقیر‪.‬‬ ‫بابلی نوشته شده است و از بازگرداندن برخی پرستشگاهها‪،‬‬ ‫ویرانیها را نه فراموش کند و نه به نفرت قومی تبدیل سازد‪.‬‬
‫بازگرداندن مردمان و پیکرههای مذهبِ ِی جابهجا شده و‬ ‫شناخت گذشته و تفکیک میان مهاجمان تاریخی و ملتهای‬
‫مغول آمد؛ اما فرهنگ ایران ماند‬ ‫امروز میتواند زمینهساز روابطی تازه با همسایگان و دیگر‬
‫یکی از شگفتانگیزترین فصلهای تاریخ ایران‪ ،‬برخورد‬ ‫برقراری نظم در بابل سخن میگوید‪.‬‬ ‫ملتها باشد؛ روابطی که در آن ادبیات‪ ،‬تاریخ و فرهنگ به‬
‫ایران و مغول است‪ .‬مغولان در قرن سیزدهم میلادی ویرانی‬ ‫موزه بریتانیا تأکید میکند که نباید آن را به معنای امروزی‬
‫عظیمی در ایران و بخشهای وسیعی از آسیا ایجاد کردند‪.‬‬ ‫«منشور حقوق بشر» دانست!‪ ،‬اما همین سند شواهد‬ ‫جای انتقام‪ ،‬پلی برای گفتگو و تفاهم شوند‪.‬‬
‫مهمی از سیاست مشروعیت بخشی و بازسازی فرهنگی در‬ ‫سیروس کنگرلو* – گاهی یک جمله بیش از آنکه یک شعار‬
‫اما نتیجه نهایی در ایران تنها نابودی نبود‪.‬‬ ‫باشد‪ ،‬نشانهای از تغییِ ِر عمیق در ناخودآگاه یک ملت است‪.‬‬
‫حکومت ایلخانی به تدریج با نهادهای ایرانی‪ ،‬زبان‬ ‫حکومت کوروش ارائه میدهد‪.‬‬ ‫این جمله که بر دیواری نوشته شده‪ ،‬شاید در نگاه نخست‬
‫و دانش ایرانی و سنتهای اسلامی ـ ایرانی درآمیخت‪.‬‬ ‫اهمیت اینجا دقیقا در همین ظرافت است‪ .‬بزرگی‬ ‫فقط یک اعتراض سیاسی باشد؛ اما اگر اندکی عمیقتر به‬
‫خواجه نصیرالدین طوسی‪ ،‬رشیدالدین فضلالله و بسیاری از‬ ‫کوروش را نباید با افسانهسازی تاریخی ثابت کرد‪ .‬اتفاقا‬ ‫آن نگاه کنیم‪ ،‬میتواند حامل معنایی بسیار بزرگتر باشد‪:‬‬
‫دیوانیان‪ ،‬دانشمندان و هنرمندان ایرانی در این دوره نقش‬ ‫حقیقت تاریخی از افسانه زیباتر است‪ :‬او میتوانست پس‬
‫اعلاِِم بازگشت یک ملت به خویشتن‪.‬‬
‫مهمی داشتند‪.‬‬ ‫از فتح بابل‪ ،‬فرهنگ بابل را نابود کند؛ اما چنین نکرد‪.‬‬ ‫«پس گرفتن ایران» تنها پس گرفتن یک سرزمین نیست؛‬
‫این به کدام َ َچْ ْم است؟‬ ‫قدرتی که برای اثبات خودش مجبور است دیگری را نابود‬ ‫ایران پیش از آنکه خاک باشد‪ ،‬یک حافظه‪ ،‬یک زبان‪ ،‬یک‬

‫کند‪ ،‬هنوز از ضعف خود میترسد‪.‬‬ ‫جهانبینی‪ ،‬یک اخلاق و یک شیوه زیستن است‪.‬‬
‫اما قدرتی که به اندازه کافی از خویش مطمئن است که‬ ‫و «ملِ ِت کبیر بودن» نیز به معنای برتریجویی نسبت‬
‫به دیگر ملتها نیست‪ .‬بزرگی حقیقی یک ملت آنجاست‬
‫که بتواند از تاریخ خود چیزی بسازد که برای دیگران نیز‬

‫ارزشمند باشد؛‬
‫یعنی از رنج‪ ،‬خرد؛ از شکست‪ ،‬تجربه؛ از خشونت‪ ،‬اخلاق؛‬

‫و از ویرانی‪ ،‬آفرینش بیافریند‪.‬‬
‫این شاید همان چیزی باشد که امروز در اعماق جامعه‬

‫ایران در حال شکلگیری است‪ :‬یک رنسانس درونی‪.‬‬
‫ایران؛ فرهنگی که با شمشیر از میان نرفت‬

‫تاریخ ایران‪ ،‬تاریِ ِخ بیتهاجمی یا شکستناپذیری نیست‪.‬‬
‫برعکس‪ ،‬ایران بارها مورد حمله قرار گرفته است؛ از‬
‫یورشهای باستانی گرفته تا حمله اعراب‪ ،‬مغولان و سپس‬
‫تهاجمات اقوام و قدرتهای گوناگون‪ .‬اما یک ویژگی‬
‫شگفتانگیز در تاریخ ایران وجود دارد‪ :‬ایران بسیاری از‬
‫مهاجمان خود را در نهایت در فرهنگ خود هضم کرد‪،‬‬

‫بیآنکه الزاما خود در آنان حل شود‪.‬‬
‫این شاید یکی از بزرگترین درسهای تاریخ ایران باشد‪.‬‬