طی یک هفته گذشته سه فرونشست در مرکز شهر اصفهان سبب ایجاد گودالهایی در معابر عمومی با عمق هفت تا ۱۵ متر شده است.
بر اساس ویدئویی که روز دوشنبه ۲۴ شهریورماه ۱۴۰۴ در شبکههای اجتماعی منتشر شد، یک فرونشست در خیابان بهارستان اصفهان ایجاد شد که سومین فرونشست در مرکز شهر اصفهان طی هفته گذشته بود.
روز دوشنبه ۱۷ شهریورماه هم فرونشستی با عمق ۱۵ متر و عرض شش متر در خیابان هشت بهشت اصفهان ایجاد شد و یک روز بعد نیز فرونشستی با عمق هفت متر در خیابان لاله شهر اصفهان ایجاد و سبب آسیب به شبکه فاضلاب شد.
مهدی جمالینژاد استاندار اصفهان اعلام کرده میزان فرونشست سالیانه در برخی مناطق این استان به ۱۵ تا ۱۸ سانتیمتر رسیده است.
استاندار اصفهان وضعیت فرونشست در این شهر را نیز بحرانی توصیف کرد و گفت «۹ ایستگاه اصلی مترو اصفهان، ۲۷۴ فلکه اصلی آتشنشانی، ۳۲۸ مسجد، ۳۷ کتابخانه، سه بیمارستان اصلی، یک هتل و ۲۵۸ مدرسه در پهنه بالای فرونشست است.»
مهدی جمالینژاد همچنین گفته ۷۰ تا ۸۰ مدرسه نیز به علت فرونشست تخلیه شدند که بسیاری از آنها به علت تشدید فرونشست تخریب شدند.
علی بیتاللهی رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی روز سهشنبه ۲۵ شهریورماه ۱۴۰۴ در گفتگو با وبسایت «دیدبان ایران» اعلام کرده که عواملی مانند خشکی زاینده رود، کاهش بارندگی و برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی در استان اصفهان سبب گسترش پدیده فرونشست در این استان شده است.
او تأکید کرده «موضوعِ خطرناک این است که در شهر اصفهان و اطراف آن، شاهد همجواری زون فرونشست زمین با سکونتگاههای شهری و حاشیه شهر هستیم؛ به نحوی که علاوه بر جمعیت ۵ میلیون نفری شهر اصفهان، بیش از یک میلیون نفر نیز در مناطق اطراف این کلانشهر زندگی میکنند که تحت تاثیر فرونشست زمین قرار دارند.»
علی بیتالهی توضیح داده «خاک شهر اصفهان دارای نوعی واگرایی است که بر اثر پایین رفتن سطح سفرههای آب زیرزمینی، دچار شکاف و ترکهای عدیده میشود که این امر متاسفانه ابعاد پدیده فرونشست و آثار مخرب آن را در این منطقه بیشتر میکند.»
او افزوده «فرونشست زمین در محدوده شهری اصفهان و نوع خاک به ویژه در بخشهای شمالی شهر، پتانسیل تشکیل فیشرهای واگرا را بیشتر و زمینه را برای توسعه فرسایش تونلی و فروریزشهای متعاقب آن آماده میکند.»
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گفته «بازدیدهای میدانی ما از مناطق مختلف شهر اصفهان حاکی از آن است که بسیاری از محلههای این کلانشهر همین حالا بر اثر تشدید فرونشست در حال آسیب دیدن هستند.»
او افزوده «بطور مثال، در محله شهرک کاوه در شمال شرق اصفهان شاهد آن بودیم که دیوار حیاطها و کف زمین دچار ترکخوردگی شده است و داخل منازل نیز شکافهایی به اندازه پهنای دست انسان روی دیوارها ایجاد شده بود که طرف دیگر اتاقها از پشت دیوار دیده میشد. همچنین نسبت بین سقف اتاقها و دیوارها به هم خورده بود و ساختمانها دچار چرخش و آسیبدیدگی زیادی شده بودند.»
به گفته علی بیتالهی، شمال غرب شهر و در محله «خانه اصفهان» حتی بیشتر از شهرک کاوه دچار آثار مخرب ناشی از فرونشست زمین شده است، به نحوی که شهرک نیروی هوایی که در حاشیه این محله قرار گرفته، چند سالی است که بطور کامل تخلیه شده است.»
علی بیتالهی افزوده «۲۸۸ مسجد در سطح شهر اصفهان دچار آسیبهای ناشی از فرونشست زمین شدهاند که برخی از آنها جزو آثار تاریخی این شهر محسوب میشوند. همچنین نزدیک ۳۰۰ مدرسه و موسسه آموزشی در سطح شهر اصفهان در پهنه فرونشستی قرار گرفتهاند و بر اساس اعلام سازمان نوسازی مدارس، در چند سال گذشته حدود ۴۰ مدرسه از این تعداد، تخلیه شدهاند.»
این کارشناس هشدار داده که «دولت باید اقدامات لازم برای کنترل پدیده فرونشست زمین در اصفهان را انجام دهد، زیرا اگر این کار انجام نشود، روزی میرسد که لازم است جمعیتی بین ۲.۵ تا ۳ میلیون نفر را در اصفهان و اطراف آن تخلیه کنیم و قطعا اگر چنین اتفاقی در این منطقه بیفتد، نوعی بحران ملی رخ خواهد داد که عواقب آن بهشدت گریبانگیر دولت خواهد شد.»
وضعیت فرونشست در دیگر نقاط ایران نیز بحرانی است اما آنطور که علی بیتالهی توضیح داده جنس خاک در اصفهان سبب برجسته شدن پیامدهای فرونشست در این شهر شده است.
به تازگی روزنامه «همشهری» گزارش داده برداشت بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعبی از منابع زیرزمینی کسری بزرگی در مخازن آبی کشور ایجاد کرده است.
بر اساس این گزارش، حجم گسترده برداشت از منابع آب زیرزمینی، پدیده فرونشست را در ۳۵۹ محدوده مطالعاتی رقم زده است؛ پدیده خطرناکی که کارشناسان آن را غیرقابل بازگشت میدانند.
رضا شهبازی مدیرکل سابق مرکز زمینشناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمال شرق کشور اعلام کرده «اطراف فرودگاه بینالمللی «امام» شکافهای عمیقی در زمین پدیدار شده است. یکی از ساکنان کهریزک در جنوب تهران گفته دیوارهای خانه ما در طول پنج سال گذشته چندین بار ترک خورده است، اول فکر میکردیم به دلیل ساخت و ساز مترو است، اما همسایهها میگویند، زمین دارد پایین میرود.»
بر اساس دادههای مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرداری ایران، دشت جنوب و جنوب غربی تهران با نرخ متوسط سالانه ۲۵ تا ۲۷ سانتیمتر، یکی از بالاترین نرخهای فرونشست در جهان را تجربه میکند، این رقم در برخی مناطق خاص، مانند دشت ورامین، حتی به ۳۶ سانتیمتر در سال نیز میرسد، که شش برابر میانگین جهانی محسوب میشود.
رضا شهبازی، هشدار داده «وضعیت فرونشست به حدی بحرانی است که باید از عبارت «فاجعه ملی» استفاده کنیم.»
او گفته ما در تهران شاهد تخلیه مخازن آب زیرزمینی در مقیاسی وسیع هستیم، وقتی آب این سفرهها را بیرون میکشید، مانند آن است که اسفنجی را فشار دهید؛ زمین منقبض میشود و برای همیشه ظرفیت ذخیرهسازی خود را از دست میدهد.
رضا شهبازی تأکید کرده ادامه این روند میتواند به ترکیدن لولههای اصلی آب و فاضلاب، آسیب به خطوط ریلی و مترو، و حتی بی ثبات کردن شالوده ساختمانها و برجها منجر شود.
کارشناسان محیط زیست هشدار می دهند که ادامه این روند می تواند منجر به غیرقابل سکونت شدن بخشهایی از تهران در آینده نزدیک شود.
در ایران بیش از ۸۵ درصد فرونشست زمین ناشی از برداشت بیرویه و غیرمنطقی از آبهای زیرزمینی است. مقامات جمهوری اسلامی از یکسو مدیریت منابع آبی را بیش از چهار دهه است که رها کردهاند و از سوی دیگر با تأکید بر خودکفایی در محصولات کشاورزی سبب به هدر رفتن منابع آبی شده اما سوءمدیریت در دیگر بخشهای حکومتداری سبب شده خودکفایی در تولید محصولات کشاورزی نیز با مجموعهای از ابهامات روبرو باشد.
روزنامه «دنیای اقتصاد» هم در گزارشی با اشاره به عمیقتر شدن خشکسالی گستردهتر شدن پیامدهای آن هشدار داده «مسئله آب و فرونشست تنها یک چالش محیطزیستی نیست، بلکه مسئلهای امنیتی، اجتماعی و اقتصادی است.»
این گزارش تأکید کرده «فرونشست میتواند شبکه حملونقل، خطوط انتقال انرژی و حتی سکونتگاههای انسانی را به خطر بیندازد. هزینههای بازسازی و جبران خسارت بهمراتب بیشتر از هزینه پیشگیری خواهد بود. از اینرو عقلانیت حکم میکند که هرچه زودتر به جای تداوم سیاستهای گذشته، تصمیمهای دشوار اما ضروری برای کاهش سطح زیرکشت و مدیریت منابع آب گرفته شود.»
