آدوم صابونچیان – در تاریخ ۱۲ دسامبر ۲۰۲۵ برنامهای به یادبود و بزرگداشت دکتر هرمز فرهت در دانشگاه «یو.سی.ال.ای»(UCLA) آمریکا با حمایت بنیاد فرهنگ آمریکا بهصورت حضوری و آنلاین برگزارشد. دکتر هرمز فرهت آهنگساز، موسیقیشناس قومی و مدرس و چهرهای پیشگام در عرصه آکادمیک موسیقی ایرانی بود.
پروفسور هرمز فرهت نویسنده کتاب ارزشمند «مفهوم دستگاه در موسیقی ایرانی» است که در سال ۱۹۹۰ توسط انتشارات دانشگاه کمبریج منتشر شد. وی حدود یک دهه در دانشگاه تهران تدریس کرد، ولی بهدنبال انقلاب ۱۳۵۷ مجبور به ترک ایران شد.
در برنامه یادبود و بزرگداشت پروفسور هرمز فرهت در دانشگاه «یو.سی.ال.ای» دکتر شهاب پارنج موسیقیدان ساکن آمریکا در مورد مفهوم دستگاه در موسیقی ایرانی، که پروفسور فرهت در این حوزه با نگارش کتاب با ارزش «مفهوم دستگاه در موسیقی ایرانی» خدمات ارزندهای داشته است، سخنرانی کرد.
در بخش دوم برنامه، گفتوگویی با دکتر رابرت گارفیاس، یکی از همکاران قدیمی پروفسور فرهت در دانشگاه کالیفرنیا لسآنجلس، انجام شد که طی آن در مورد اندیشهها و دیدگاههای وی در مورد زندگی، در مورد آثارش و تأثیر این شخصیت هنری و فرهنگی برجسته صحبت شد.
در بخشی از این برنامه خانم ماریا باقرامیان، همسر زنده یاد فرهت، از طریق ویدئو-کنفرانس، در مورد همسرش سخن گفت.
پروفسور فرهت در اوت ۲۰۱۶ در کانون ایران لندن سخنرانی داشت. او در این سخنرانی با عنوان «میراث فرهنگ موسیقایی ایران» با صراحت دیدگاهش در مورد مبانی موسیقی ایران مطرح کرد و گفت «ایران با وجود سابقه بسیار کهن تمدنی، دارای مبانی موسیقایی مشخص و تعریف شدهای که مورد قبول همگانی باشد نیست».
او افزود «همه دانشی که ما درباره موسیقی ایران داریم مربوط به موسیقی شهری است» و «ما درباره موسیقی قبل از اسلام ایران در دوره هخامنشی چیزی نمیدانیم. بیشتر اطلاعات ما مربوط به دوره ساسانی است که آنهم چندان دقیق نیست.»
حدود چهار سال بعد از این سخنرانی و در اکتبر ۲۰۲۰ «کیهان لندن» گفتگویی مفصل با این موسیقیدان و آهنگساز برجسته ایرانی داشت.
پروفسور هرمز فرهت زاده ١٩۲٨ میلادی نخستین هنرمند ایرانی بود که موسیقی را در ایالات متحده و در «یوسیالای»، دانشگاه کالیفرنیا، آموخت. وی مدرک لیسانس را از این دانشگاه و فوق لیسانس را از «کالج میلز» دریافت کرد و همزمان تِز خود را تحت نظارت داریوس میو، آهنگساز برجسته فرانسوی، با آفرینش «سمفونی کنسرتانته» به اتمام رساند و سپس مطالعات خود را درباره آهنگسازی ادامه داد.
موضوع دکترای پروفسور فرهت در دانشگاه کالیفرنیا مطالعه در مورد ساختار موسیقی سنتی ایران و تمرکز بر مفهوم «دستگاه» بود که در اواخر دهه پنجاه میلادی به دنبال پژوهشهای میدانی در ایران و انجام مصاحبه با بزرگانی مانند حسین صبا (سنتور) و نصرالله زرینپنجه (سهتار) به پایان رساند. این تحقیق بعدها در سال ١٩٩۰ با عنوان «مفهوم دستگاه در موسیقی ایران» توسط انتشارات کمبریج منتشر شد و یکی از مهمترین منابع به زبان انگلیسی درباره موسیقی سنتی ایران به شمار میرود. این اثر با ترجمه مهدی پورمحمد در ایران نیز انتشار یافتهاست. کتاب دیگر هرمز فرهت با عنوان Present Past (گذشته پایدار) نام دارد که نوعی اتوبیوگرافی است که در ژوئن ۲۰۱۸ به انگلیسی منتشر و سپس به فارسی نیز ترجمه شده است.
پس از سالها تدریس در «یوسیالای»، پروفسور فرهت در سال ١٩۶٨ برای یک پژوهش میدانی شش ماهه وسیع در زمینه «تعزیه» راهی ایران شد. در ایران برای انجام این پروژه تحقیقاتی از همکاری صمیمانه و مفید وزارت فرهنگ و هنر وقت و شخص مهرداد پهلبد برخوردارشد و فیلمبردار و صدابردار در اختیار وی گذاشته شد تا از اجراهای تعزیه در شهرهای مختلف ایران صدابرداری و فیلمبرداری کند.
پروفسور فرهت در این زمینه در مصاحبه مفصل خودش با کیهان لندن در اکتبر ۲۰۲۰ میگوید: «اگر حمل بر خودستایی نباشد علاقه به مطالعه در مورد تعزیه به عنوان نوعی از نمایش سنتی ایران را من در ایران زنده کردهام».
اما این اقامت موقتی دکتر فرهت به منظور پژوهش میدانی و جمع آوری اطلاعات تبدیل به یک اقامت و فعالیت طولانی در ایران از سالهای آخر دهه ۶٠ و سراسر دهه ٧٠ میلادی شد. پروفسور فرهت در دهه هفتاد میلادی به عنوان رئیس و استاد دپارتمان موسیقی دانشگاه تهران به خدمت پرداخت. در همین دوره سرپرستِ شورای موسیقی در تلویزیون ملی ایران نیز بود. پروفسور فرهت از این سالهایِ همکاری با تلویزیون و شخص رضا قطبی به عنوان مدیری مدبر، همواره به نیکی یاد میکرد که تاثیر مهمی بر زندگی وی گذاشته بود.
او در اینباره طی گفتوگویی با «کیهان لندن» گفته که «من با مدیرکل تلویزیون آقای رضا قطبی هم که آدم بسیار فهمیدهای است در آن زمان همراه شدم که تاثیر مهمی بر زندگی من گذاشت». زندهیاد رضا قطبی در زمان انجام این مصاحبه زنده بود و در همان ماه اوت سه سال بعد از فوت پروفسور فرهت در پاریس درگذشت.
دکتر هرمز فرهت با بخش موسیقی جشن هنر شیراز نیز همکاری داشته است. او در گفتوگو با «کیهان لندن» توضیح داده بود که «من چند دوره شرکت فعال در این کمیتهی جشن هنر شیراز داشتم. جشن هنر بنیانگذارش شهبانو فرح بود و آقای رضا قطبی مشاور و مدیر هنری این جشنواره هنری بزرگ آقای فرخ غفاری بودند. همسر آقای قطبی، خانم شهرزاد، نیز موسیقیدان خوبی بود و برای قسمت موسیقی زحمات زیاد میکشید. من یک موسیقیدان حرفهای هستم و میتوانم ارزش هنری یک موسیقیدان و یا قطعات موسیقی را تشخیص بدهم. بر همین اساس توانستم در مورد انتخاب گروههای موسیقی و موسیقیدانها به جشن هنر مشاوره بدهم».
او همچنین در پاسخ به این پرسش که «میدانیم موسیقی از هنرهایی است که به علم فیزیک و ریاضی بسیار نزدیک است. ولی با همین ساختار علمی، موسیقی تنها میتواند در خدمت انتقال احساس و عاطفه قرار گیرد. اینطور نیست؟» گفته بود که «بله، بر خلاف اینکه گفته میشود موسیقی یک زبان بینالمللی است من معتقد به این نیستم زیرا موسیقی اساساً یک زبان نیست! زبان انسان وسیلهی ارتباط اندیشه است. موسیقی اندیشه را نمیتواند القاء کند. علاوه بر این، احساس و عاطفه هم بین انسانها یکسان نیست. مثلاً کنسرتو ویلن «آلبان برگ» (منظور هر قطعهای از هر آهنگسازان دیگر) آن احساس و عاطفهای را که در من دامن میزند با احساس و عاطفهای که به شما در حین شنیدن به همان اثر دست میدهد یکسان نیست و کاملاً میتواند متفاوت باشد. با این واقعیتها هم نمیتوان جنگید.»
پس از انقلاب اسلامی سال ۵۷ (١٩٧٩ میلادی) دکتر فرهت همراه همسرش، دکتر ماریا باقرامیان، ساکن کشور ایرلند شد. وی از ۱۹۸۲ تا ۱۹۹۵ ریاست دپارتمان موسیقی دانشگاه «ترینیتی» دوبلین را بر عهده داشت. پروفسور فرهت نخست به عنوان استاد مهمان در دانشگاه «کوئینز» بلفاست تدریس میکرد و سپس به کرسی استادی موسیقی و نیز ریاست دانشکده موسیقی در دانشگاه دوبلین، کالج ترینیتی، رسید. پروفسور فرهت اگرچه در سال ١٩٩۵ بازنشسته شد ولی به عنوان استاد ممتاز و عضو کالج ترینیتی سالها به همکاری خود با این نهاد آموزشی ادامه داد.
پروفسور فرهت علاوه بر کالیفرنیا و تهران و دوبلین و بلفاست در دیگر دانشگاههای اروپا و آمریکا از جمله دو ترم در دانشگاههاروارد تدریس کرده است.
پروفسور فرهت مجموعه ارزشمند و قابل توجهی از قطعات موسیقی شامل سمفونی، کنسرتو، موسیقی مجلسی، آوازهای کُر، ترانهها و موسیقی پیانو خلق کرده است. برخی از ساختههایِ وی بطور گسترده در کشورهای مختلف از جمله ایالات متحده، بریتانیا، ایران، رومانی، فرانسه، لهستان، ایرلند و فیلیپین اجرا شده است. از آثار هرمز فرهت میتوان از «راپسودی مازندرانی» (برای ارکستر)، «سه مینیاتور ایرانی» ( برای پیانو)، «کنسرتو کلارینت و ارکستر» و کوارتت زهی نام برد.
هرمز فرهت در زمینه موسیقی متن فیلمهای ایرانی هم فعالیت داشته و با کارگردانهایی مهمی مانند فرخ غفاری، داریوش مهرجویی و ناصر تقوایی همکاری کردهاست. از جمله این آثار میتوان به موسیقی متن فیلمهای «جنوب شهر» از فرخ غفاری، «گاو»، «پستچی»، «آقای هالو» و «دایره مینا» ساخته زندهیاد داریوش مهرجویی و «آرامش در حضور دیگران» از زندهیاد ناصر تقوایی اشاره کرد.
همسر پروفسور هرمز فرهت بانو ماریا باقرامیان استاد فلسفه آمریکایی در دانشگاه دوبلین بود. این زوج دارای یک پسر هستند. هرمز فرهت در روز ١۶ اوت ۲۰۲۱ در شهر دوبلین ایرلند، محل سالهای طولانی زندگیاش از سال ۱۹۷۹ درگذشت.
پس از درگذشت این موسیقیدارن و در اوت ۲۰۲۱ مطلبی بعنوان زندگینامه آکادمیک و حرفهای پروفسور فرهت که ضمناً مرثیه ی برای این چهره درخشان موسیقی ایران و جهان، در کیهان لندن منتشر شده است.
