با وجود افزایش ۸۰ درصدی ورودی آب به مخازن سدها و پر شدن ۶۶ درصدی ظرفیت آنها، کارشناسان حوزه آب و محیطزیست هشدار میدهند که این بهبود وضعیت کاملاً موقتی است و نباید مانع از برنامهریزیهای بلندمدت و اصلاحات ساختاری در حوزه مدیریت منابع آب شود.
آمارهای سازمان هواشناسی نشان میدهد حجم ذخایر سدهای ایران با رشد ۳۵ درصدی نسبت به بازه زمانی مشابه در سال گذشته، به ۳۴/۳۶ میلیارد مترمکعب رسیده است. با اینهمه قرارگیری ایران در کمربند خشکسالی جهانی، پایداری این ذخایر را به شدت تهدید میکند. خشکسالیهای پیاپی سالهای گذشته، تراز آبهای زیرزمینی را به شدت کاهش داده و سلامت زیستبومهای رودخانهای را با چالشهای جدی مواجه کرده است؛ به طوری که جبران این کسریهای انباشته شده با بارندگیهای کوتاهمدت امکانپذیر نیست.
نکته مهم دیگر در بررسی آمارهای آبی، توزیع ناهمگون بارندگیها در سطح کشور است. گزارشها حاکی از آن است که بهبود نسبی ذخایر آبی در تمام نقاط کشور یکسان نیست و برخی از حوضههای آبریز حساس همچنان با تنگنای شدید مواجه هستند. سدهای منطقه خراسان، حوزههای آبی استان تهران و استان قم از جمله مناطقی هستند که تنشهای محیطزیستی و کمآبی در آنها همچنان با شدت پابرجاست و این مخازن نتوانستهاند به شرایط پایدار برسند.
در همین رابطه مسعود مرسلی، متخصص حوزه آبهای زیرزمینی و استاد دانشگاه، گفته «سال گذشته بسیاری از مناطق تهران نزدیک ۶ تا ۸ ماه هر شب با قطعی ۷ یا ۸ ساعته آب مواجه بودند که مفهوم آن همان بحران آبی است. در چند سال اخیر، سالانه ۲۰ تا ۴۰ چاه عمیق در تهران حفر میکنیم که هر یک ۱۵ یا ۲۰ لیتر در ثانیه آبدهی دارند و مستقیما به شبکه آبرسانی وصل میشوند. این درحالی است که در گذشته هر ۱۰ سال یک بار وقتی با مشکل مواجه میشدیم اقدام به حفر چنین چاههایی میکردیم.»
مسعود مرسلی افزوده «این سیاستها به تشدید بحران آب کمک میکند. ما با حفر چاه عمیق در واقع آب را از لایههای پایینتر به سطح میرسانیم که این وضعیت باعث نشست سریع سطح آب و در نتیجه فرونشست زمین شده است. به طوری که در سالهای اخیر، فرونشست زمین بهویژه در جنوب و جنوبغرب تهران، افزایش بسیاری یافته است. در حال حاضر فرونشست در جنوب تهران به شدت توسعه یافته و از ۱۵ سانتیمتر در سال هم بیشتر شده است شرایطی فاجعهبار که حتی اگر همین اکنون هم پایان داده شود، فرونشست حدود ۱۵ سال دیگر ادامه خواهد داشت.»
او ضمن انتقاد از سالها بیتوجهی به معضل آب از سوی دولت گفته «این بیتوجهی باعث شده که هر سال شاهد تشدید بحران آب باشیم به نحوی که در حال حاضر نمیتوانیم به صورت اورژانسی برای حل معضل آب اقدامی انجام دهیم و با پیچیدن یک نسخه، سریعا این مشکل را حل کنیم. حل این موضوع بسیار پیچیده و زمانبر است.»
به عقیده این متخصص حوزه آبهای زیرزمینی «بحران آب به تدریج در حال تبدیل شدن به موضوعی فاقد راهکار است». او توضیح میدهد «هر سال نیاز آبی را در تهران افزایش میدهند، درحالی که یکی از راهکارهای اصلی ما درحال حاضر، کاهش بسیار جدی کشاورزی در استان تهران و حوضه آبریز تهران است، به بیان دیگر ناچاریم کشاورزی را بهتدریج تعطیل کنیم یا به سمت روشهایی ببریم که مصرف بسیار کمی داشته باشند و آب این بخش را به مصرف شرب اختصاص دهیم. تنها راهکار واقعی همین است.»
این استاد دانشگاه با اشاره به راهکارهای دولت برای حل بحران آب تهران تأکید کرده «تعطیل کردن کشاورزی اگرچه مهمترین راهکار برای مقابله با بحران آبی پایتخت است اما این اقدام مشکلات جدی را در حوزه اجتماعی و سیاسی به دنبال دارد از جمله بیکاری و…. در کنار این موضوع کاهش مصارف هم مهم است که در حال حاضر مصرف آب در تهران نسبتا معقول بوده است و با توجه به اینکه فشار آب در تهران را کاهش دادهاند، مردم بهصورت ناخودآگاه کمتر مصرف میکنند.»
به گفته این متخصص آب، انتقال آب بینحوضهای هم راهکار دیگری است که پروژههایی بسیار کلان، دشوار و پرهزینه را میطلبد: به عنوان مثال آبی که از دریا به اصفهان و یزد میرود را به تهران برسانیم. اگر چه این پروژهها سخت و سنگین است اما در نهایت مجبوریم به این سمت حرکت کنیم و به نظر تا ۱۰ سال دیگر این راهکار به تهران هم خواهد رسید.
او معتقد است که عملی کردن این راهکارها هم ایجاد بحران میکند: «یعنی میگوییم تهران به لحاظ آبی با مشکل مواجه نیست و عرضه آب را دوباره افزایش میدهیم که در نتیجه آن بار دیگر شاهد افزایش جمعیت و افزایش مصرف آب خواهیم بود و این سیکل ادامه مییابد.»
مسعود مرسلی به این پرسش که آیا با بحران در مدیریت بحران آب تهران مواجه هستیم، پاسخ مثبت داده و میگوید: متاسفانه ما هم در پایش عملکرد مناسبی نداشتهایم و هم در مواجهه با پدیده فرونشست نمیدانیم چه میکنیم. در رابطه با راهکار عملی مقابله با فرونشست حتی یک قدم هم به جلو حرکت نکردهایم و تنها صحبت کردهایم. حتی موضوع تعادلبخشی و احیای استان حدود ۱۰ سال پیش مطرح شد اما امروز در عمل رها شده است. این وضعیت نشاندهنده ضعف مدیریت است که کمبود بودجه، نبود تخصص، فقدان عزم جدی و نگاه بخشینگر از جمله علل این ضعف است.
دیگر کارشناسان محیطزیست نیز مانند مسعود مرسلی معتقدند مدیریت ساده مصرف یا دیگر راهکارهای دمدستی دیگر پاسخگوی عمق بحران آب نیست. به عقیده کارشناسان برای جلوگیری از فروپاشی زیستبومهای آسیبپذیر در سالهای خشک پیش رو، تغییر رویکرد کلان در مدیریت منابع آب الزامی است. حرکت به سمت بازسازی چرخه طبیعی آب، اصلاح شیوههای بهرهبرداری در بخشهای مختلف به ویژه کشاورزی، و پرهیز از غفلت در برنامهریزیهای ساختاری، تنها راهکارهای مؤثر برای حفظ توازن زیستبومها در مواجهه با تغییرات اقلیمی آینده است.
