دکتر ناصر وکیلی – یکی از مهمترین نیازها در مسیر مبارزات مدنی بر ضد استبداد حاکم و دستیابی به دموکراسی در یک جامعه، ایجاد اتحاد و همبستگی در میان افراد آن جامعه است که پیشزمینهی آن داشتن مهارتهایی مانند شهامت مدنی (civil courage) است. درفضای کنونی حاکم بر جامعه ی ایران نیز یکی از کارآمدترین راه ها برای پایان دادن به استبداد تمامیت خواه دینی، ایجاد همبستگی ملی میان اقشار مختلف جامعه و در نهایت تشکیل یک میدان میلیونی برای درهم پیچیدن طومار استبداد دینی است. با توجه به مذاکرات فعلی آمریکا و جمهوری اسلامی بر سر مسائل هسته ای و منطقه ای و در نظر نگرفتن خواست اصلی مردم ایران، بعنوان مالکان اصلی کشور، یعنی سرنگونی جمهوری اسلامی در این مذاکرات نقش اعتراضات خیابانی و مبارزه فعالانه با رژیم برای رساندم صدای مردم ایران به جهانیان و فشار بر دولت آمریکا هر چه برجستهتر و مهمتر میشود.

پرسش اصلی این است که چگونه میتوان این اتحاد و همبستگی اجتماعی را ایجاد و آن را تقویت کرد وهمزمان به آن سرعت بخشید تا منجر به اعتراضات بزرگتر و منسجمتر شود؟ در این مقاله ضمن پرداختن به مفهوم شهامت مدنی (شهامت شهروندی)، راهکارهای روانشناختی برای تشخیص موقعیت، تمرین و تقویت شهامت مدنی در زمان لازم اراثه شده است.
«در برههای حساس و تاریخی قرار داریم»؛ این جملهای است که امروز ازبسیاری از فعالان سیاسی و کنشگران مدنی ایرانی میشنویم. مردم ایران بعد از سالها مبارزه با رژیمی توتالیتر در مسیر انقلابی ملی قرار گرفتهاند و تا اینجا به دستاوردهای بزرگی در مسیر پیروزی نائل شدهاند.
در حال حاضر اتحاد مردم و همبستگى ملّى مهمترین نیاز جنبش آزادیخواهی در مسیر مبارزات مدنى و دموکراسىخواهانه ایرانیان است. اغلب پرسیده میشود که چرا تمام قشرهاى جامعه ایران متحد نمیشوند تا با اعتراضات مدنى گسترده و به صورت میلیونى به خیابانها بیایند و ضربه نهایى را بر پیکر استبداد دینی حاکم وارد کنند.
البته بررسى ساختاری و متدیک تحولات و سیر تکاملى اعتراضات مردم ایران از دى ماه ٩۶ به اینسو نشان میدهد که اعتراضات و اعتصابات آهسته ولى پیوسته به سوى همبستگى قشرهاى مختلف جامعه گام برمیدارد تا در نهایت به «میدان میلیونى» منتهى شود. در مقابل حکومت سعی میکند با پروژهای مختلف و صرف هزینههای بسیار جلوی این همبستگی را بگیرد (واکاوی این تلاش اما موضوع بحث این مقاله نیست).
اما سوْال اینجاست که چگونه میتوان این همبستگى اجتماعى و ملی را ایجاد و آن را تقویت کرد و همینطور به آن سرعت بخشید؟ چه عوامل و پارامترهایی در این امر دخیل هستند و چگونه میتوان این گزینهها را به جامعه تزریق کرد و باعث تقویت و قدرت گرفتن داشتههای ما شد؟
قصد من در این نوشتار وارد شدن به بحثها نظرى و آکادمیک نیست بلکه شناخت موانع و ارائه راهکارى عملى براى تقویت همبستگى مردم ایران است. همچنین موضوع این نوشتار تنها گزینه لازم برای همبستگی نیست، بسا که در کنار گزینههای مهمتر از جمله مسئله رهبری انقلاب ملی، کارآیی اپوزیسیون برانداز و تقویت حس وطندوستی و ملیگرایی ایرانی (نه ناسیونالیسم غربی) یکی از گزینهها برای تقویت همبستگی ملی است.
بررسیهای آکادمیک متعددی نشان میدهند که شهامت مدنى یا شهروندى (civil courage) یکى از فاکتورهاى اساسى در مسیر همبستگى اجتماعى و پاسدارى از جامعه مدنى در کشورهاى پیشرفته و دموکراتیک است و از دیرباز مورد بحث در علوم اجتماعى، علوم سیاسی روانشناسى و بهخصوص روانشناسى اجتماعى بوده است.
شهامت مدنى یا شهروندى به معنى دفاع مدنى از افراد جامعه است که مورد تحقیر، تبعیض، توهین، بىعدالتى، تهدید و خشونت لفظی و یا فیزیکی قرار میگیرند ویا حقوق شهروندى آنها نقض شده و زیر پا گذاشته میشود. منظور از شهامت مدنی فقط رفتار شجاعانه و مسئولانه در شرایطی خاص و مهم نیست، بلکه در مورد مسائل کم اهمیتتر که روزمره در خانواده، مدرسه، محیط کار و محیطهای اجتماعی رخ میدهد و باعث تحقیر، تهدید و صدمه به فردی میشود نیز اطلاق میشود. این رفتار مدنی میتواند به سه شکل رفتار حمایتی، رفتار دفاعی و رفتار تهاجمی بروز پیدا کند و دارای دو معیار اصلی است:
۱- اقدام فرد باید منطبق بر ارزشهای حقوق بشری و دموکراتیک باشد.
۲-اقدام فرد باید نیازمند شجاعت و ازخودگذشتگی باشد.
اقدام به شهامت مدنی معمولا با حد معینی از ریسک و خطر همراه است. این ریسک گاهی در حد یک موقعیت نامطلوب با نگاههای معنیدار حاضران است و گاهی با خشونت لفظی و یا فیزیکی و حتی با نتایج جدیتری مثل اخراج از کار و خطر جانی همراه است.
اغلب شاهد کلیپهاى ویدئویی در فضاى مجازى هستیم که در آنها حقوق شهروندى افراد توسط نیروهای حکومتی، افراد وابسته به دستگاههاى دولتی و یا آتشبهاختیاران نظام حاکم با خشونت و تبعیض زیر پا گذاشته میشود و جمعیت زیادى فقط نظارهگر حادثه هستند و یا فقط فیلمبرداى میکنند بدون آنکه فعالانه از قربانى حمایت کنند. این تعرضها به بانوان کشور ما توسط عوامل حکومت به اسم مبارزه با حجاب اختیاری و یا تعرض فیزیکی به دستفروشان در قالب مبارزه با بینظمی شکلی سیستماتیک برای سرکوب مردم پیدا کرده است. حجاب اجباری در تمام سالهای بعد از فاجعه ۵۷ برای جمهوری اسلامی وسیلهای مهم برای سرکوب نیمی از جمعیت یعنی بانوان ایران بوده و در ضمن به مسئلهای حیثیتی برای حکومت تبدیل شده. به خاطر همین حکومت ملایان سعی در حفظ حداکثری آن دارد. بنابراین بدیهیست که در مسیر براندازی جمهوری اسلامی حجاب اجباری یکی از سنگرهایی است که باید توسط مردم فتح میشد.
اعتقاد به ارزشهاى انسانى، مسئولیتپذیرى اجتماعى و باور به حقوق اساسىِ مدنى و کرامت انسانی شرطى لازم براى بروز «شهامت شهروندى» است. ولى به تنهایى منجر به عملگرایى و نشان دادن «شهامت مدنى» در اجتماع نمیشود. در ضمن سکوت و بیعملی در برابر خشونت و تعرض به حقوق شهروندى افراد نتایج فاجعهبارى براى جامعه به همراه دارد. نه تنها فرد قربانى به حال خود واگذار میشود بلکه سکوت معمولا به رضایت و موافقت جامعه با عملکرد فرد متخاصم تعبیر میشود و حتى باعث تقویت خشونت و تعرض بیشتر به حقوق شهروندى افراد جامعه میشود. چرا که فرد متخاصم (بسیجى، آتش به اختیار ویا ماموران حکومتی) عمل خود را منطبق با خواست و نظر اکثریت مردم توجیه میکند. همانطور که رئیس اسبق سازمان ملل، کوفى عنان، در شصتمین سالگرد آزادى اردوگاه آشویتس گفت: ستمگر نیاز به سکوت اکثریت دارد.
از نظر روانشناختى چند پیششرط اصلى قبل از تصمیم افراد براى کمک از طریق «شهامت مدنى» وجود دارد:
١- فرد متوجه اتفاقی که در حال وقوع است بشود و حادثهاى را که نظارهگر آن است به عنوان موقعیتى اضطرارى تشخیص بدهد. عواملی مثل عجله داشتن و یا عناصری که باعث منحرف شدن حواس میشوند میتوانند تشخیص موقعیت را دشوار کنند.
٢- فرد نظارهگر احساس مسئولیت کند و مسئولیت را به عهده افراد ناظر دیگر نگذارد. براى مثال اینکه ناظران دیگر نزدیکتر به حادثه هستند و یا از نظر قدرت بدنی قویترند و یا با صلاحیتتر از من هستند و آنها باید اول اقدام به مداخله کنند. تحقیقات روانشناسى نشان میدهد هرچه تعداد افراد نظارهگر بیشتر باشد انداختن مسئولیت به عهده دیگرى افزایش مى یابد. به این پدیده «اثر تماشاگر» و یا «اثر کنارایستاده» (Bystander effect) گفته میشود. هنگامی که یک حادثه غیرمنتظره رخ میدهد، هرقدر تعداد تماشاگران حاضر بیشتر باشد، احتمال اینکه فردی از آنان، به شخصی که نیاز به کمک دارد، کمک کند، کمتر است و در صورتی که ناظران حادثهاندک باشند، احتمال اینکه به کمک بشتابند بیشتر است. حضور در یک جمعیت بزرگ باعث میشود که هیچ فردی مجبور نباشد مسئولیت یک عمل (یا عدم اقدام) را به عهده بگیرد.
٣- اینکه آیا فرد ناظر از اطلاعات کافى برخوردار است که در چنین موقعیتى چه رفتارى باید کرد و از چه کارهاى باید پرهیز کرد، مثلا آیا باید با فرد قربانى صحبت کرد یا از دیگران کمک خواست و یا اینکه در مقابل فرد متخاصم به صورت فیزیکى مقاومت کرد یا مقاومت خشونت پرهیز داشت؟
تنها بعد از این سه مرحله است که فرد تصمیم میگیرد که به چه روشى از قربانى حادثه حمایت کند و وارد مرحله عملى شهامت مدنی میشود.
نکته مهم دیگر این است که آیا شهامت مدنى در جامعه بعنوان یک ارزش مورد قبول است وجامعه در این زمینه الگوهاى دارد؟
همچنین خصوصیات فردى مثل داشتن اعتماد به نفس، نداشتن ترس زیاد، نوعدوستى، حساسیت در برابر بیعدالتی، احساس همدردى و حس میهندوستی در به مرحله اجراء درآمدن شهامت مدنى نقش بازى میکنند.
موقعیتهاىی که انجام شهامت مدنى را ایجاب میکنند اغلب به صورت غیرمنتظره و ناگهانی اتفاق میافتند، معمولا شرایط از وضوح کافى برخوردار نیست، تشخیص موقعیت در حین وقوع همواره دشوار است و فرد ناظر باید در فاصله زمانى کوتاهى تصمیم به اقدام و کمک بگیرد. به خاطر همین این موقعیتها با فشار عاطفى و استرس زیادى همراه هستند. ترس از عواقب اقدام به شهامت مدنی بیشترین نقش را در تصمیم فرد برای کمک با عدم کمک بازی میکند.
اما شهامت مدنی جزو مهارتهای است که میتوان آموخت. در کشورهای دموکراتیک برای تقویت جامعه مدنی برنامههای آموزشی مختلفی در این مورد در مراکز آموزشی و مدارس ارائه میشود. در روانشناسى روشهاى مختلفى براى تقویت و تمرین «شهامت مدنى» طراحى شدهاند، براى نمونه تمرین شهامت مدنىِ زوریخ و یا تمرین شهامت مدنی گوتینگر را میتوان نام برد. براى تمرین و آموختن شهامت مدنى میتوان به نکات زیر اشاره کرد:
١- در اجرای شهامت مدنى از خشونت استفاده نکنید. شهامت مدنى در مقاومت به دور از خشونت تعریف میشود ( دفاع مشروع در ذیل خشونت تعریف نمیشود).
٢- خود را از نظر ذهنى و تئورى از پیش آماده کنید. بطورى که براى شرایط مختلف استراتژی متناسب براى مقابله با موانع در اجراى «شهامت مدنى» داشته باشید.
٣- با دوستان خود صحنههایی از موقعیتهاى «شهامت مدنى» را بازسازى و به صورت نقش بازى کنید. با این کار به نقایص و نقاط قوت کار خود پى میبرید. در ضمن براى تمامى احتمالات براى مثال انواع واکنشهاى فرد متخاصم برنامه از پیش تعیین شده خواهید داشت و میتوانید رفتارى متناسب بکنید.
۴- در محل حادثه از دیگر افراد ناظر تقاضاى همکارى وکمک کنید. مسئولیت را به گردن دیگرى نیاندازید. پیوستن افراد به شما موجب تقویت همبستگى و ترس فرد یا افراد متخاصم میشود.
۵- واضح و بلند سخن بگویید. اعتماد به نفس شما باعث اعتماد به نفس و شجاعت ناظران دیگر میشود.
۶- متخاصمین را مجاب به رعایت حقوق شهروندى و حقوق بشر کنید.
متعرضان در ایران اغلب استناد به قانونى بودن عمل خود میکنند، آنها حجاب اجبارى و یا اعمال خشونت نسبت به دستفروشان را جزو قوانین مدنی کشور میدانند. این در حالیست که حکومتها/ دولتها نباید و نمیتوانند قوانین مغایر با منشور حقوق بشر تصویب کنند و قوانینی مثل حجاب اجباری در مغایرت کامل با قوانین حقوق بشری هستند. در حکومت آپارتاید آفریقاى جنوبى جدایى سیاهپوستان از سفیدپوستان و نژادپرستى هم در قالب قانون بود، همچنین در آمریکاى دهه پنجاه قوانین نژادپرستانه (قوانین جیم-کروو) وجود داشت که به عنوان مثال صندلى سیاهان از سفیدپوستان را در اتوبوسهای شهری جدا میکرد. این قوانین غیرانسانى بودند و مردان و زنانى چون “روزا پارکز” با شهامت مدنى در مقابل آن ایستادگى و مقاومت کردند و سرانجام منجر به لغو این قوانین شدند. مقاومتى که در ایران امروز دختران و بانوان دلیر و آگاه سرزمینمان با شجاعتی بینظیر به مورد اجرا گذاشتهاند و در این راه احتیاج به حمایت و پشتیبانى همه افراد جامعه دارند.
حجاب اجباری و نقض حقوق شهروندی دستفروشان تنها دو مثال از صدها موارد نقض حقوق انسانی و شهروندی و همچنین زندان، شکنجه، کشتار و اعدام در ایران هستند. گسترش شهامت مدنی در جامعه باعث بالا رفتن اعتماد به نفس اجتماعی، افزایش حس همبستگی اجتماعی و بیشتر شدن اعتماد مردم به یکدیگر شده و مسیر را برای بروز کنشهای فعالانهتر مثل اعتراضات خیابانی بزرگتر در مسیر انقلاب ملی هموار میکند. با توجه به مذاکرات فعلی آمریکا و جمهوری اسلامی بر سر مسائل هستهای و منطقهای و در نظر نگرفتن خواست اصلی مردم ایران، به عنوان مالکان اصلی کشور، یعنی سرنگونی جمهوری اسلامی در این مذاکرات نقش اعتراضات خیابانی و مبارزه فعالانه با رژیم برای رساندن صدای مردم ایران به جهانیان و فشار بر دولت آمریکا هرچه برجستهتر و مهمتر میشود.
در پایان به این شعر معروف سعدی اشاره میکنم که ٧۵٠ سال قبل از «شهامت مدنى» نیک سخن میگوید:
بنى آدم اعضاى یک پیکرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوى به درد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار
تو کز محنت دیگران بیغمی
نشاید که نامت نهند آدمى
این نوشتار را با یاد جانباختگان و آسیبدیدگان راه آزادی ایران از جمله از دیماه ۱۳۹۶ که شهامت مدنی را زندگی کردند به پایان میبرم.
به امید همبستگى ملی روزافزون.
پاینده ایران
*دکتر ناصر وکیلی متخصص مغز و اعصاب و متخصص روانپزشکی و روانکاوی
- Brandstätter, Janos, Koletzko, Fischer – (2016). Self-regulatory processes in the appraisal of moral courage Situations. In: Social Psychology, 47(4): 201-213.
- Heitmeyer, Wilhelm (GMF-Survey-2002-2012)
- Anger, Ilkea, Seidel: Konzept zur Entwicklung und Vermittlung von Kompetenzen zivilcouragierten Eingreifens 2001
- Frey, D., Neumann, R. & Schäfer, M. (2001): Determinanten von Zivilcourage und Hilfeverhalten. In H.-W. Bierhoff & D. Fetchenhauer (Hrsg.): Solidarität. Konflikt, Umwelt und Dritte Welt. Opladen: Leske und Budrich. S. 93-122
- Nunner-Winkler, G. (2002). Zivilcourage als Persönlichkeitsdisposition – Bedingungen der individuellen Entwicklung. In: E. Feil in Zusammenarbeit mit K. Homann und G. Wenz (Hrsg.): Zivilcourage und demokratische Kultur. Sechste Dietrich Bonhoeffer Vorlesung, Juli 2001 in München. Münster: Lit Verlag. S. 77-106

