رضا یاقوت *- در روزهای اخیر، ایران بار دیگر صحنهی خیزش دانشجویی و اعتراضات گستردهای بوده است که نشان میدهد بخش مهمی از نسل جوان، دیگر ترسی از حاکمیت جمهوری اسلامی ندارند و خواستههای سیاسی و اجتماعی خود را بطور علنی ابراز میکنند. تجمعات پرشور در دانشگاهها، شعارهای ضدحکومتی و نمادهای سیاسی که تاکنون ممنوع یا تابو بشمار میرفتند، همگی حکایت از یک تغییر محسوس در فضای سیاسی ایران دارند که نمیتوان آن را نادیده گرفت.
تحولات مهم در اعتراضات اخیر نشان میدهد که این خیزش فراتر از یک «اعتراض صنفی» یا «موقعیتی» است. در دانشگاههایی مانند دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه تهران، دانشگاه بهشتی و سایر مراکز آموزشی در تهران و مشهد، دانشجویان نه تنها به یاد کسانی که در سرکوبهای ماههای اخیر کشته شدهاند، گرد هم آمدهاند، بلکه شعارهایی را سر دادهاند که مستقیما ساختار قدرت حاکم و رهبری آن را به چالش میکشد. این شعارها شامل «مرگ بر خامنهای»، «آزادی، آزادی» و حتی فریاد «جاوید شاه» است – عبارتی که نشانهای آشکار از مخالفت با جمهوری اسلامی و گرایش به نهادهای سیاسی جایگزین محسوب میشود.
در برخی از تجمعها پرچم شیر و خورشید – نماد ایران پیش از انقلاب ۱۳۵۷ – نیز برافراشته شده است که به معنای بازخوانی هویت ملی و رد مشروعیت نظام کنونی است. برافراشتن چنین نشانههایی در دانشگاهها، در صحنهای که تا همین چند سال پیش حتی به صورت محدود هم قابل تصور نبود، نشانهی مهمی از تغییر جهتگیری سیاسی و فرهنگی بخشهایی از جامعه محسوب میشود.
زمینهساز این اعتراضات، سرکوبهای خونین جمهوری اسلامی در ماههای اخیر است. گزارشهای معتبر خبر از هزاران کشته و دهها هزار بازداشت در جریان اعتراضات ضدحکومتی میدهند؛ رقمی که در منابع مختلف از چند هزار تا دهها هزار نفر ذکر شده است. این سطح از سرکوب در مقایسه با بسیاری از دورههای پیشین اعتراضات در ایران بیسابقهتر است و خود به عاملی تبدیل شده که باعث کاهش ترس عمومی و افزایش رادیکالیسم در اعتراضها شده است.
واکنش امنیتی حکومت نیز شدت یافتهاست، از حضور نیروهای بسیج در دانشگاهها گرفته تا برخوردهای فیزیکی با دانشجویان. این تقابل دوگانه – سرکوب از یک سو و مقاومت جوانان از سوی دیگر – وضعیت سیاسی ایران را به نقطهای رسانده که دیگر نمیتوان آن را صرفا «آشفتگی» نامید؛ بلکه به نظر میرسد در چندین عرصه اجتماعی و سیاسی، مردم به دنبال تعیین سرنوشت خود هستند.
به این ترتیب، اعتراضات اخیر دانشگاهها چند پیام روشن دارند: جوانان ایرانی آمادهاند که ترس را کنار بگذارند، صریحا صدای خود را بیان کنند، و دربارهی آیندهی سیاسی کشور بحث کنند. ظهور شعارها و نمادهای پیشین به معنای بازگشت به هویت باشکوه ایران گذشته است و نوعی بیان فرهنگی و سیاسی است که نشان میدهد بخش مهمی از جامعه دیگر حاضر نیست به ساختار سیاسی فعلی مشروعیت بدهد.
این تحولات در عین پیچیدگی و گستردگی، نقطه عطف مهمی در تاریخ معاصر ایران محسوب میشود؛ جایی که نسل تازهای حرکت خود را از دانشگاهها آغاز کرده و آن را به دیگر بخشهای جامعه سرایت میدهد و چشماندازی متفاوت از قدرت، هویت و آیندهی ایران ترسیم میکند.
*رضا یاقوت، معاون انجمن ایران آلمان
*«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسیزبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
