دکتر رضا سعیدی فیروزآبادی – امنیت، در ساده‌ترین و انسانی‌ترین تعریف خود، به معنای حفاظت از جان و کرامت انسان‌هاست. هر نظام سیاسی، پیش از هر چیز، موظف است شرایطی فراهم کند که شهروندانش در برابر تهدیدهای طبیعی و انسانی، احساس ایمنی و آمادگی داشته باشند. اما وقتی به وضعیت زیرساخت‌های ایمنی شهری در ایران نگاه می‌کنیم، پرسشی اساسی شکل می‌گیرد: جای مردم در معادله «امنیت» کجاست؟
سال‌هاست که مفهوم امنیت در ادبیات رسمی، بیشتر در قالب قدرت نظامی و توان بازدارندگی تعریف شده است؛ از نمایش موشک‌ها تا مانورهای نظامی. بی‌تردید، هر کشوری نیازمند توان دفاعی است. اما امنیت، مفهومی چندبعدی است و اگر به حفاظت مستقیم از شهروندان نینجامد، به هدف اصلی خود نرسیده است. در بسیاری از کشورهای جهان، سرمایه‌گذاری در حوزه‌ی پدافند غیرعامل، ایجاد پناهگاه‌های عمومی، سیستم‌های هشدار سریع، و آموزش عمومی برای شرایط بحران، بخش جدایی‌ناپذیر از سیاست‌های امنیتی محسوب می‌شود.
در ایران اما، این بخش از امنیت کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در بسیاری از شهرها، نه پناهگاه‌های عمومی استاندارد وجود دارد، نه سیستم‌های هشدار کارآمد، و نه برنامه‌های آموزشی فراگیر برای مواجهه با شرایط اضطراری. مردم، در صورت وقوع بحران، عملا با کمترین امکانات دفاعی و حفاظتی رها می‌شوند. این در حالی است که تجربه‌های جهانی نشان داده است که آمادگی شهری و مشارکت مردم، نقشی حیاتی در کاهش تلفات و مدیریت بحران دارد.
در این میان، نمی‌توان از آنچه می‌توان «میراث تلخ جمهوری اسلامی» نامید، چشم‌پوشی کرد؛ میراثی که در آن، اولویت‌ها اغلب به‌گونه‌ای تعریف شده‌اند که حفاظت از ساختار قدرت بر حفاظت از جان شهروندان پیشی گرفته است. در این چارچوب، امنیت بیش از آنکه به معنای آسایش و ایمنی مردم باشد، به ابزاری برای حفظ نظام و نمایش قدرت در سطح منطقه‌ای و جهانی تبدیل شده است. نتیجه‌ی چنین رویکردی، شکاف عمیقی میان مفهوم رسمی امنیت و تجربه‌ی زیسته مردم است.
این میراث، تنها در کمبود زیرساخت‌ها خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در نوع نگاه به انسان و جامعه نیز ریشه دارد. جایی که آموزش عمومی برای شرایط بحران در حاشیه قرار می‌گیرد، شفافیت اطلاعاتی محدود می‌شود و مشارکت شهروندان در تصمیم‌گیری‌های کلان به حداقل می‌رسد، نمی‌توان انتظار داشت که جامعه در لحظه‌ی خطر، آماده و ایمن باشد.
تناقض زمانی آشکارتر می‌شود که این کمبودها را در کنار هزینه‌های گسترده در حوزه‌های نظامی قرار دهیم. وقتی بخش قابل توجهی از منابع کشور صرف توسعه‌ی ابزارهای بازدارندگی می‌شود، انتظار طبیعی آن است که بخشی از این منابع نیز به حفاظت از جان شهروندان اختصاص یابد. امنیتی که تنها در سطح نمایش قدرت باقی بماند، اما در لحظه‌ی خطر نتواند از مردم خود محافظت کند، با یک خلأ جدی مواجه است.
امنیت واقعی، از زمین آغاز می‌شود، نه از آسمان. از خیابان‌ها، مدارس، بیمارستان‌ها و خانه‌هایی که باید در برابر خطر مقاوم باشند. از سیستم‌هایی که باید در لحظه‌ی بحران، هشدار دهند، هدایت کنند و پناه دهند. و از مردمی که باید بدانند در شرایط اضطراری، چه باید بکنند و به کجا باید پناه ببرند.
بازتعریف مفهوم امنیت، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. این بازتعریف باید مردم‌محور باشد؛ باید اولویت را به جان انسان‌ها بدهد، نه صرفا به نمایش قدرت. سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ایمنی، آموزش عمومی و ایجاد سیستم‌های پدافند غیرعامل، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است.
*«کیهان لندن» با باور به آزادی بیان بخش «دیدگاه» را برای انتشار نظرات و مطالب نویسندگان، تحلیلگران و کارشناسان فارسی‌زبان فراهم کرده اما مسئولیت محتوای منتشر شده با نویسنده است.
