نیویورکتایمز به نقل از مقامهای آگاه از ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا و غرب گزارش داده است که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی، ساختار تصمیمگیری در ایران را دچار گسست جدی کرده است؛ بهگونهای که حذف و جایگزینی پیاپی فرماندهان و مقامهای ارشد، توان تهران برای هماهنگی حملات تلافیجویانه، تدوین راهبردهای جدید و حتی مشارکت مؤثر در مذاکرات احتمالی را بهشدت تضعیف کرده است.
بهگزارش این روزنامه، این شکاف در ساختار حاکمیتی جمهوری اسلامی، ظرفیت حکومت برای تصمیمگیری مؤثر و اجرای حملات تلافیجویانه گستردهتر را نیز با چالشهای فزاینده مواجه کرده است.
بر اساس این گزارش، از زمان آغاز جنگ در چهار هفتهی گذشته، دهها نفر از رهبران و معاونان آنها در ایران کشته شدهاند. مقامهایی که زنده ماندهاند نیز، بهدلیل نگرانی از رهگیری و شنود ارتباطات از سوی آمریکا یا اسرائیل و نیز خطر هدف قرار گرفتن در حملات هوایی، در برقراری ارتباط با یکدیگر با مشکل مواجهاند و امکان دیدار حضوری نیز ندارند.
در این گزارش آمده است که اگرچه نهادهای امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی همچنان به فعالیت خود ادامه میدهند، اما توان دولت برای طراحی راهبردها و سیاستهای جدید بطور قابلتوجهی تضعیف شده است.
دولت دونالد ترامپ اعلام کرده است که اکنون دولتی جدید در ایران زمام امور را در دست دارد و بر دستیابی سریع به توافق فشار میآورد. با این حال، هرچه سازوکار تصمیمگیری در جمهوری اسلامی فرسودهتر و مختلتر شود، گفتوگو با فرستادگان آمریکایی و اتخاذ تصمیم برای اعطای امتیازهای مهم نیز دشوارتر خواهد شد.
با تغییر ترکیب رهبران، مذاکرهکنندگان ایرانی ممکن است اطلاع چندانی از این نداشته باشند که حکومت تا کجا حاضر به عقبنشینی است یا حتی دقیقا باید از چه کسی کسب تکلیف کنند. افزون بر این، مقامهای آمریکایی میگویند تندروها در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اکنون نفوذ بیشتری در جمهوری اسلامی یافتهاند و عملا بیش از رهبری مذهبی که بصورت اسمی در رأس حاکمیت قرار دارد، اعمال قدرت میکنند.
با این همه، هنوز روشن نیست آیا فردی برای توافق ظهور خواهد کرد یا نه! و اگر چنین فردی پیدا شود، آیا خواهد توانست دیگر مقامها را نیز به پذیرش آن متقاعد کند؟ برخی مقامهای پیشین آمریکایی معتقدند جمهوری اسلامی زمانی به توافق تن خواهد داد که فشار اقتصادی ناشی از جنگ به سطحی برسد که برایش غیرقابل تحمل باشد. هرچند خسارتها سنگین بوده، اما به گفتهی مقامهای کنونی و سابق، ممکن است جمهوری اسلامی هنوز خود را در موقعیت شکست نبیند.
ترامپ روز دوشنبه تهدید کرد که اگر توافقی بسرعت حاصل نشود، جنگ را گسترش خواهد داد؛ از جمله با این اشاره که نیروهای آمریکایی ممکن است جزیرهی خارگ، مرکز اصلی صادرات نفت ایران را هدف قرار دهند.
این گزارش همچنین میافزاید که اختلال در سامانههای ارتباطی ایران، در میان رهبران باقیمانده حکومت نوعی سردرگمی و فضایی از بیاعتمادی و هراس ایجاد کرده است. به گفتهی مقامها، آنان بیم دارند تماسها و پیامهایشان از سوی دستگاههای اطلاعاتی اسرائیل شنود شود و به همین دلیل از برقراری تماس پرهیز میکنند.
اسرائیل جنگ را با حمله به مجموعهی محل استقرار رهبری آغاز کرد؛ حملهای که به کشتهشدن علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، و بخش عمدهای از فرماندهان امنیتی و رهبران امنیت ملی انجامید. مقامهای آمریکایی همچنین گفتهاند شماری از مقامهای ردهپایینتر که از نگاه واشنگتن عملگراتر بودند نیز در همان حمله کشته شدند. ترامپ نیز در مصاحبههایی به این موضوع اشاره کرده بود که برخی چهرههای بالقوه برای رهبری ایران از میان رفتهاند.
به گفتهی مقامهای غربی و افراد مطلع از ارزیابیهای دولتی، این حمله بسیاری از پیوندهای میان تصمیمگیران امنیتی، نظامی و غیرنظامی را قطع کرده است. در عین حال، هنوز میزان نفوذ و کنترل مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، بر ساختار حکومت روشن نیست. او تاکنون در انظار عمومی دیده نشده و نهادهای اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل بر این باورند که وی در جریان جنگ زخمی شده است.
برخی مقامهای اطلاعاتی معتقدند که ممکن است مجتبی خامنهای بیشتر نقشی نمادین داشته باشد و تصمیمهای اصلی را فرماندهان باقیمانده سپاه پاسداران اتخاذ کنند.
یک مقام ارشد نظامی آمریکا نیز گفته است که حملات آمریکا و اسرائیل، سامانهی فرماندهی و کنترل ایران را بشدت تضعیف کرده است. با این حال، همان مقام و یک مقام ارشد اطلاعاتی گفتهاند که ایران پیش از آغاز جنگ، یک ساختار فرماندهی غیرمتمرکز ایجاد کرده بود که به فرماندهان محلی در مناطق مختلف کشور امکان میدهد حتی بدون دریافت دستورهای روزمره مستقیم از تهران، دربارهی حملات تصمیمگیری کنند.
به گفتهی این مقام نظامی، آمریکا اکنون همین فرماندهان محلی را هدف قرار داده است. با وجود این، جمهوری اسلامی نشان داده است که هنوز قادر به انجام حملات تهاجمی قابلتوجهی است؛ از جمله حملهی موشکی و پهپادی هفتهی گذشته به پایگاه هوایی پرنس سلطان در عربستان سعودی.
با این حال، حملات تلافیجویانه جمهوری اسلامی به دلیل مشکلات موجود در ساختار حکومتی، نه به اندازهای که میتوانستند گسترده بوده و نه به همان میزان اثربخش بودهاند. به گفتهی مقامهای پیشین آمریکایی، بهسبب از بین رفتن بخش بزرگی از رهبران، جمهوری اسلامی نتوانسته است رگبارهای بزرگتر موشکی را سازماندهی کند؛ حملاتی که میتوانستند آسانتر از سامانههای دفاعی عبور کنند. در عوض، فرماندهیهای منطقهای ناچار شدهاند بدون هماهنگی با یکدیگر، ضدحملات خود را ترتیب دهند.
ترامپ نیز از آنچه «پیامهای متناقض» از سوی رهبران جمهوری اسلامی خوانده، ابراز نارضایتی کرده است. او روز پنجشنبه در شبکههای اجتماعی نوشت: «مذاکرهکنندگان ایرانی بسیار متفاوت و عجیب هستند. آنها دارند به ما التماس میکنند که توافق کنیم؛ کاری که باید انجام دهند، چون از نظر نظامی کاملا نابود شدهاند و هیچ شانسی برای بازگشت ندارند، اما در عین حال علنا میگویند فقط در حال بررسی پیشنهاد ما هستند.»
او همچنین روز یکشنبه گفت حملات هوایی به شکلگیری رهبری جدید در ایران منجر شده است و بار دیگر از پیشرفت در گفتگوها سخن گفت. ترامپ اظهار داشت: «اینها یک گروه کاملا متفاوت از آدمها هستند. بنابراین من این را تغییر رژیم تلقی میکنم و صادقانه بگویم، آنها بسیار معقول بودهاند.»
ترامپ روز دوشنبه نیز در پیامی در شبکههای اجتماعی، در کنار ارایه ارزیابیهایی خوشبینانه از دولت فعلی ایران، تهدید کرد که در صورت عدم دستیابی سریع به توافق و تداوم بسته بودن تنگهی هرمز، تأسیسات تولید برق، چاههای نفت و واحدهای آبشیرینکن ایران را هدف قرار خواهد داد.
افراد مطلع از ارزیابیهای اطلاعاتی گفتهاند نارضایتی ترامپ، بازتاب ناتوانی دولت کنونی ایران در هماهنگسازی پاسخها و اتخاذ تصمیم نهایی دربارهی پیشنهادهای صلح آمریکا است.
منبع: نیویورکتایمز
ترجمه: کیهان لندن
