دولت مسعود پزشکیان طرحی را تصویب و ابلاغ کرده که بر اساس آن امکان خرید اعتباری کالاهای خوراکی برای خانوارهای مشمول یارانه نقدی فراهم شده است. این طرح بیانگر ابعاد فاجعهبار بحران معیشتی و فقر گسترده در میان خانوارهای کشور است.
دولت چهاردهم در جلسه ۳۰ فروردینماه ۱۴۰۵ طرحی را برای خرید نسیه کالا با «اعتبار کالابرگ» تصویب و ابلاغ کرد. بر اساس گزارشها این طرح با پیشنهاد مشترک سازمان برنامه و بودجه کشور و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تصویب شده و هدف آن «جبران آسیبهای مستقیم و غیرمستقیم ناشی از جنگ» اعلام شده است.
بر اساس این مصوبه، امکان استفاده از ظرفیت شرکتهای بخش خصوصی برای تأمین اعتباری کالاهای اساسی خانوارهای مشمول یارانه نقدی فراهم میشود.
بر اساس این طرح خانوارهایی که یارانه دریافت میکنند میتوانند بدون پرداخت وجه کالاهای خوراکی را به صورت نسیه از فروشگاههایی مشخص خریداری و پس از شارژ شدن حساب یارانه، فروشگاه وجه خرید را از منابع یارانه برداشت کند.
در متن این طرح تأکید شده «در صورتعدم بازپرداخت اعتبار توسط سرپرستان خانوارها، سازمان هدفمندسازی یارانهها مجاز است معادل مبلغ استفادهشده را از محل یارانه نقدی خانوار برداشت و به حساب معرفیشده از سوی شرکتهای داوطلب واریز کند؛ به این ترتیب، یارانه نقدی به پشتوانهای برای تضمین بازپرداخت اعتبارات تخصیصیافته تبدیل میشود.»
این طرح اگر چه با تبلیغات گسترده رسانههای حامی دولت پزشکیان، بهعنوان نقطه مثبتی در کارنامه دولت، روبرو شده اما بیانگر فاجعه معیشتی و گسترش فقر و گرسنگی در ایران است.
اقتصاد ایران سالها با رکود تورمی مزمن روبرو بود و دولتهای مختلف جمهوری اسلامی چه در شرایط تحریم و چه در شرایط گشایشهای پسابرجام نتوانستند حمایت موثری از اقشار حقوقبگیر و کمدرآمد انجام دهند. درآمد خانوارها اگر چه هر ساله با درصدی افزایش روبرو میشود اما ارزش واقعی درآمدها به علت نرخ تورم فزاینده با کاهش روبرو میشود و قدرت خرید نیز سقوط میکنند.
این روند سبب از بین رفتن قشر متوسط و رانده شدن این قشر به زیر خط فقر شده بطوریکه بیش از ۷۰ درصد از جمعیت کشور برای تأمین هزینههای ضروری از جمله خوراک و اجاره مسکن با بحران روبرو، و نیازمند کمکهای یارانهای هستند.
این شرایط اما از زمستان گذشته و در پی قطع سراسری اینترنت جهانی و جنگ تشدید شده و رکود تورمی عمیقی را در اقتصاد کشور ایجاد کرده است. آغاز این بحران در اعتراضات دی۴۰۴ و با قطع سه هفتهای اینترنت آغاز شد. کاهش فروش و توقف فعالیت برای بخشهای مختلف متکی بر اینترنت و خدمات در آستانه نوروز خسارت سنگینی در پی داشت و همچنان اقتصاد ایران این بحران را پشت سر نگذاشته بود که بحران دیگری از نهم اسفند ۴۰۴ با جنگ و قطع سراسری اینترنت آغاز شد که در عمل بخشهای قابل توجهی از اقتصاد ایران را فلج کرد. یکی از برجستهترین عوارض این بحران، ایجاد موج بلندی از اخراج نیروی کار در بخشهای مختلف صنعتی، تولیدی و خدماتی بود.
در بخش صنعت عمده علت اخراج نیروی کار آسیبدیدگی واحدهای صنعتی و تولیدی در جریان جنگ ۴۰ روزه اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی بوده است. از جمله هزاران کارگر در دو کارخانه فولاد خوزستان و فولاد مبارکه پس از آسیب به این دو مجتمع صنعتی در بمباران بیکار شدند. همچنین برخی کارخانهها و واحدهای صنعتی نیز به علت بحران در تأمین مواد اولیه ناچار به کاهش سطح تولید شده و در نتیجه بخشی از نیروی کار مازاد را اخراج کردهاند تا بتوانند هزینهها را نیز کاهش دهند.
اما علت اصلی موج گسترده بیکاری و اخراج نیروی کار اقدام سرکوبگرانه جمهوری اسلامی در قطع اینترنت سراسری بوده است. قطع اینترنت جهانی در ایران وارد نهمین هفته خود شده و هزاران کسب و کار تحت تأثیر قطع اینترنت خسارتی هنگفت دیدهاند.
مقامات دولتی بیکار شدن دو میلیون نفر را تأیید کردند اما فعالان بازار کار و تحلیلگران اقتصادی این رقم را دستکم ۴ میلیون نفر عنوان کرده و معتقدند شمار اخراجشدگان همچنان در حال افزایش است.
در این میان کارگران بیکار شده به علت نداشتن پسانداز و کمبودهای ناشی از درآمدهای ناچیزی که برای پوشش هزینههای حداقلی زندگی نیز ناکافی بوده، با بحران جدی روبرو هستند.
کارگران شاغل نیز به علت تورم و گرانی قادر به تأمین اقلام ضروری خوراکی یا پرداخت اجارهبها نیستند. در همین رابطه رسول گرگیج فعال کارگری استان گلستان گفته «جامعه کارگری با چالشهای جدی معیشتی و شغلی روبهرو است و انتظار این است که مسئولان بهصورت مستمر و نه مقطعی، وضعیت این قشر را مورد توجه قرار دهند. مشکلات کارگران محدود به زمان خاصی نیست و در تمامی ماههای سال ادامه دارد.»
این فعال کارگری با بیان اینکه «بسیاری از کارگران با وجود انجام اضافهکاری، در تأمین هزینههای اساسی زندگی با مشکل روبهرو هستند» گفته «در بخشی از واحدهای تولیدی و کارگاههای کوچک، قراردادهای موقت و فاقد پشتوانه باعث تشدید نگرانی شغلی کارگران شده است. علاوه بر این، کارگران فصلی، ساختمانی و کشاورزی در برخی مناطق استان گلستان همچنان با چالشهای بیمهای، تأخیر در پوشش بیمه و مشکلات مربوط به سابقهسازی مواجهاند.»
اقشار دیگر از جمله بازنشستگان نیز با فقر عمیقی روبرو هستند. کارمندان دولت هم که غالب آنها درآمدهایی کمتر از رقم سبد معیشت -رقم مورد نیاز برای تأمین هزینههای ضروری- دارند با گذشت ۹ روز از اردیبهشت، هنوز حقوق ماه فروردین را دریافت نکردهاند. در شرکتهای پیمانکاری نیز کارگران و کارمندان زیادی با چند ماه حقوق معوقه روبرو هستند.
اینهمه سبب بروز بحران گسترده معیشتی شده است و دولت که به علت کسری بودجه و کمبود منابع امکان افزایش کمکهای یارانهای و حمایتی را ندارد، سازوکاری رسمی برای خرید نسیه کالا ایجاد کرده تا از گرسنگی و فقر غذایی اقشار کمدرآمد جلوگیری کند و مانع از اعتراضات این اقشار به علت نارضایتی انباشته و فقر شود.
