در حالیکه آمارهای رسمی از جمله آمار ارائه شده از سوی مرکز آمار ایران نشاندهنده افزایش چشمگیر تورم در اقتصاد ایران است اما بخش بزرگی از جامعه که در دهکهای میانی و پایین درآمدی قرار دارند معتقدند تورم واقعی از این عددها خیلی بیشتر است و فشار ناشی از تورم بیش از درصدهای مطرح شده از سوی مراکز حکومتی است.
مرکز آمار ایران برای خرداد ۱۴۰۵ اعلام کرده شاخص قیمت مصرفکننده خانوارهای کشور به ۶۵۶/۴ رسیده، تورم ماهانه ۵/۹ درصد، تورم نقطهبهنقطه ۸۸/۶ درصد و تورم سالانه ۶۲ درصد بوده است؛ یعنی خانوارها برای خرید یک مجموعه کالا و خدمات مشابه، نسبت به خرداد سال قبل بهطور متوسط ۸۸/۶ درصد بیشتر هزینه کردهاند.
تورم ماهانه اقلام غیرخوراکی و خدمات در خرداد سال جاری در کل کشور معادل ۵/۳ درصد برآورد شده است. در مقابل تورم خوراکیها برابر با ۶/۸ درصد بوده و تورم ماهانه کل نیز برابر با ۵/۹ درصد محاسبه شده است.با اینحال تورم غیرخوراکیها و خدمات در استانهای مختلف ارقام مختلفی را به ثبت رسانده است. در خرداد امسال تورم این گروه کالایی در آذربایجان غربی معادل ۹/۳ درصد، در هرمزگان ۹/۲ درصد و در ایلام ۷/۸ درصد برآورد شده که بالاترین مقدار در بین استانها بودهاند.
در مقابل تورم ماهانه غیرخوراکیها و خدمات در ماه گذشته در استانهای قم، قزوین و خراسان جنوبی کمترین مقدار را داشته است. این شاخص در استانهای مذکور به ترتیب برابر با ۳/۵ درصد، ۳/۲ درصد و ۲/۷ درصد بوده است. تورم اقلام غیرخوراکی و خدمات نیز در استان تهران معادل ۴/۶ درصد برآورد شده که کمتر از میانگین کل کشوری است.
بهطورکلی آنچه از دادهها قابل مشاهده است این است که تورم غیرخوراکیها و خدمات در استانهای نسبتا برخوردارتر مانند تهران، اصفهان و البرز در خرداد سال جاری کمتر از میانگین کشوری بوده است. موضوعی که میتواند نشاندهنده این امر باشد که فشار تورم عمدتا روی دوش خانوارهای فقیرتر است.
از سوی دیگر کارشناسان تأکید دارند وقتی فردی به لحاظ درآمدی به نقطه بحرانی برسد، اولین دغدغهاش تأمین نیاز خوراکی خود جهت بقا و زنده ماندن است. در مقابل هر زمان وضعیت زندگی افراد بهبود یابد، زمینه برای هزینهکرد در کالاهایی غیر از خوراک نیز فراهم میشود. به عبارتی مخارج آموزشی، تفریح، سرگرمی، خرید کالاهای بادوام برای خانوار همزمان با افزایش درآمد و بهبود معیشت آن افزایش مییابد.
به همین دلیل وقتی از طبقات و گروههای پایینتر درآمدی به سمت بالا حرکت میکنیم، وزن و اهمیت اقلام غیرخوراکی و خدمات در سبد خانوارها بیشتر میشود. موضوعی که در محاسبه شاخصهای مختلف خود را نشان میدهد. یکی از این شاخصها، تورم یا همان رشد شاخص قیمت مصرفکننده است. به بیان دیگر وقتی تورم اقلام حیاتی مانند خوراک و دارو در صدر تورم و افزایش قیمتها قرار میگیرد اقشار کمدرآمد بیشتر از اقشار ثروتمند از افزایش تورم متأثر میشود.
در آنسو سالهاست مردم معتقدند آنچه بهعنوان فشار ناشی از تورم تحمل میکنند خیلی بیش از آمار و ارقامی است که از سوی نهادهای حکومتی اعلام میشود.
مرکز آمار ایران نیز برای تعیین اقلام سبد مصرفکننده از نتایج طرح هزینه و درآمد خانوار استفاده میکند و این سبد در طبقهبندی بینالمللی COICOP شامل ۱۲ بخش، ۴۷ گروه و ۱۱۷ طبقه است. اما مسئله همینجاست: عدد رسمی برای کل جامعه ساخته میشود، در حالی که هر خانوار یک تورم شخصی دارد. یک مستأجر تهرانی، یک خانواده روستایی، یک کارگر با دو فرزند، یک بازنشسته، یک دانشجو و یک صاحبخانه بدون اجاره ماهانه، همگی زیر چتر یک عدد قرار میگیرند؛ اما فشار قیمت را یکسان حس نمیکنند.
کارشناسان تأکید دارند در اقتصادهایی که تورم مزمن و شدید دارند، شکاف میان تورم رسمی و تورم احساسی بسیار پررنگتر میشود. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی نیز پیشتر گزارش داده بود که در مرداد ۱۴۰۱، میانه تورم احساسشده از سوی مردم ۸۶ درصد بوده، در حالی که بانک مرکزی و مرکز آمار تورم نقطهبهنقطه همان ماه را بهترتیب ۴۶ و ۵۱ درصد اعلام کرده بودند.
همان گزارش توضیح میدهد که اختلاف میان آمار بانک مرکزی و مرکز آمار نیز از تفاوت در ضرایب اهمیت، نمونههای قیمتی، روش قیمتگیری و تفاوت در دادههای هزینه و درآمد خانوار ناشی میشود. به بیان دیگر تورم رسمی، تصویر میانگین اقتصاد است، اما تورم احساسی، تصویر فشار روزمره بر سفره، اجارهنامه و خریدهای تکراری مردم است.
در روش محاسبه تورم، قیمت کالاهای پرمصرف و کممصرف در کنار هم مینشیند. ممکن است قیمت یک قلم خوراکی، دارو، کرایه یا پوشاک بهشدت بالا برود، اما چون وزن آن در کل سبد محدود است یا در کنار کالاهایی قرار میگیرد که رشد کمتری داشتهاند، اثرش در عدد نهایی نرمتر دیده شود. همین «نرم شدن عدد» برای اقتصاددان قابل توضیح است، اما برای خانواری که همان کالا را هر هفته میخرد، قابل تحمل نیست. خانواده وقتی میگوید «همه چیز گران شده»، از میانگین ۱۲ گروه کالایی حرف نمیزند؛ از تکرار تجربه پرداخت حرف میزند. از این میگوید که قیمت نان، لبنیات، گوشت، مرغ، میوه، کرایه، دارو و شارژ ساختمان مرتب جلوی چشمش عوض میشود.
قابل توجه اینکه در خرداد ۱۴۰۵ نیز تورم ماهانه گروه «خوراکیها، آشامیدنیها و دخانیات» طبق گزارش مرکز آمار ۶.۸ درصد بوده؛ یعنی حتی در یک ماه هم اقلام روزمره سریعتر از تورم کل حرکت کردهاند افزایش قیمت بیشتری داشتهاند.
از طرف دیگر، گزارشهای تحلیلی مبتنی بر دادههای مرکز آمار نشان میدهد تورم نقطهای خوراکیها و آشامیدنیها در کشور به حدود ۱۳۴/۶ درصد رسیده است؛ عددی که بسیار بالاتر از تورم نقطهای کل یعنی ۸۸/۶ درصد است. این یعنی اگرچه شاخص کل میگوید خانوارها بهطور متوسط ۸۸/۶ درصد بیشتر از خرداد ۱۴۰۴ هزینه کردهاند، اما در بخشی از سفره، رشد قیمتها بسیار تندتر بوده است.
در همین رابطه وبسایت «اقتصاد نیوز» گزارش داده تورم برای مردم لحظهای شروع میشود که قیمت مرغ، برنج، اجاره، دارو، گوشی، کرایه تاکسی و قبضها با حقوق ماهانهشان جور درنمیآید. برای همین است که حتی وقتی نهادهای رسمی از «تورم ۵۷ یا ۶۲ درصدی» حرف میزنند، بخش بزرگی از جامعه حس میکند تورم واقعی زندگیاش از این عددها جلوتر ایستاده است؛ نه چون مردم الزاما آمار را نمیفهمند، بلکه چون آمار رسمی میانگین میگیرد، اما زندگی مردم با میانگین اداره نمیشود.
بر اساس این گزارش یکی از دلایل مهم بالاتر بودن احساس تورم این است که ذهن مردم وزن بیشتری به کالاهایی میدهد که زیاد میخرند. اقتصاددانها به این پدیده «سوگیری فراوانی خرید» میگویند؛ یعنی قیمتهایی که دائم دیده میشوند، اثر روانی بیشتری نسبت به قیمتهایی دارند که سالی یکبار یا چند سال یکبار پرداخت میشوند.
«اقتصاد نیوز» تأکید کرده دفتر آمار کار آمریکا در معرفی شاخصی به نام Everyday Price Index توضیح داده که مردم هنگام شکل دادن به برداشت خود از تورم، قیمت اقلامی را که بیشتر خریداری میکنند سنگینتر از کالاهای کمتکرار در ذهن مینشانند؛ این شاخص روی کالاها و خدماتی تمرکز میکند که دستکم ماهی یکبار خریداری میشوند و نشان میدهد چنین شاخصی برای انتظارات تورمی عموم مردم توضیحدهندهتر از CPI رسمی است.
برای همین است که خوراکیها، سوخت، کرایه حملونقل، دارو، خدمات درمانی و حتی بسته اینترنت، بیشتر از بسیاری از اقلام دیگر در ذهن مردم تورم میسازند. خانواده ممکن است یخچال یا مبلمان را چند سال یکبار عوض کند، اما نان، مرغ، پنیر، تخممرغ، برنج، میوه، کرایه و دارو را مکرر میخرد.
