شناسایی گونهای نوظهور از گلسنگ، با نام سیرسناریا پرسپولیتانا، در ۴۲ نقطه مهم تخت جمشید به تهدیدی جدید برای این بنای تاریخی تبدیل شده است. این گلسنگ از جمله مخربترین نمونههای گلسنگ شناسایی شده بر پیکر این بنای تاریخی است.
گلسنگها سالهاست در نقاط مختلف تخت جمشید ایجاد شده و اکنون گزارشها از شناسایی گونهای نوظهور از گلسنگ، با نام سیرسناریا پرسپولیتانا، در ۴۲ نقطه مهم تخت جمشید حکایت دارند.
تاکنون، ۱۲۵ گونه گلسنگ در تخت جمشید شناسایی شده است اما گونه نوظهور سیرسناریا پرسپولیتانا از مخربترین نوع گلسنگ شناسایی شده در تخت جمشید است.
خبرگزاری «ایلنا» گزارش داده که این گونه گلسنگ طی یک پروژه پژوهشی مشترک میان دانشمندان ایرانی و بینالمللی شناسایی شده و حالا نام تخت جمشید در حافظه علمی جهان، در کنار این گلسنگ تازه وارد نیز ثبت شده است.
محمد سهرابی گلسنگشناس و سرپرست این پروژه معتقد است، پراکندگی وسیع گلسنگ سیرسناریا پرسپولیتانا که بهتازگی کشف شده در سازههای کلیدی تخت جمشید بر اساس یافتههای اولیه، در نقاطی چون دروازه ملل، کاخ آپادانا، تالار صد ستون، خزانهداری، تالار شورا، کاخهای اردشیر اول و سوم، اصطبلها، تالار سهدروازه، کاخ تچر و کاخ هدیش مشاهده شده است.
این گلسنگشناس تأکید کرده که حتی در بخشهایی از کوههای اطراف صفه تخت جمشید نیز نشانههایی از حضور این گونه دیده شده است.
به گفته سهرابی، این گلسنگ یکی از شایعترین و همزمان یکی از مخربترین گونههای موجود در این محوطه است: «تقریباً هر جا که لکههای خاکستری روی سنگها میبینید، احتمالاً با این گونه روبرو هستید. این گلسنگ بیشتر در نقاطی رشد میکند که در معرض تابش مستقیم خورشید، باد و باران هستند.»
او همچنین افزوده «تا حالا پیکره باروری از این گونه پیدا نکردهایم، اما عوامل طبیعی مثل باران، باد، نوسانات دما و حتی تماس دست گردشگران میتواند به گسترش آن کمک کند. حتی برخی بیدقتیها در روند مرمت هم ممکن است به پخش بیشتر این گلسنگ منجر شود.»
محمد سهرابی گفته بعد از کشف گونه جدید پژوهشگران اکنون با یک چالش جدی روبرو هستند؛ اینکه برای کنترل این گلسنگ باید اولویت را به حفظ میراث فرهنگی داد یا صیانت از تنوع زیستی. برخورد عجولانه و غیردقیق با این گونه میتواند به هر دو حوزه آسیب بزند. ما در برابر تنوع زیستی جهانی هم مسئول هستیم. گلسنگها حاصل میلیونها سال تکاملاند. حذف نسنجیدهشان، جبرانناپذیر است.
به گفته این کارشناس «سالهاست به متولیان میراث فرهنگی هشدار دادهام که حذف کامل گلسنگها از سطوح تاریخی نهتنها ممکن نیست، بلکه با توجه به موقعیت جغرافیایی اغلب این بناها در عرصههای طبیعی و نیز نبود امکان پوشش یا مسقفسازی، عملاً غیرقابل اجراست. تنها با مطالعاتی ژرف و درک دقیق از نقش هر گونه در اکوسیستم میتوان رشد و گسترش آنها را کنترل کرد. برخی از این گلسنگها نهتنها تهدیدی برای آثار تاریخی به شمار نمیروند، بلکه در مواردی ممکن است ارزشمند و حتی سودمند باشند.»
محمد سهرابی نقش مسئولان بیاراده را در تهدید جدی تخت جمشید مؤثر دانسته و گفته «سالهاست مدیران مربوطه چالش گلسنگها را میدانند، اما ارادهای برای تغییر در رفتارهای مسؤولانه نه در میراث فرهنگی وجود داشته و نه در سازمان حفاظت محیطزیست. این بیعملی مدیران، درد مزمنیست که علم را به حاشیه رانده است.»
گلسنگها پدیدهای طبیعی هستند که در سراسر طبیعت رشد میکنند و از جلبک و قارچ تشکیل شدهاند که سنگها را در طول زمان، مستهلک کرده و از بین میبرند.
شهرهای رم و فلورانس در ایتالیا دارای بیشترین آثار سنگی هستند، اما مرمتکنندگان و کارشناسان ایتالیایی از سال ۲۰۱۳ با روشهای علمی شروع به گلسنگزدایی کردند و این پروژه چندین سال هم به طول انجامید چرا که گلسنگ در تمام آثار تاریخی دنیا وجود دارد و از بین بردن آن به علم نوین و شیوههای اصولی نیاز دارد.
کوروش محمدخانی باستانشناس و رئیس گروه باستانشناسی دانشگاه «بهشتی» (دانشگاه ملی ایران) مهرماه گذشته در گفتگو با روزنامه «دنیای اقتصاد» درباره وضعیت گلسنگها در تخت جمشید گفته بود «علاوه بر فرسایش و هوازدگی که در پای ستونها و سرستونهای بخشهای مختلف به خصوص کاخ آپادانا یا کاخ صدستون وجود دارد یکی از قسمتهای بزرگی که در تخت جمشید داریم، گلسنگهایی هستند که در ایوان شمالی کاخ اچ یا در قسمتهای مختلف ایوان شمالی کاخ تچر و کاخ هدیش وجود دارند و موجب تخریب بنا میشوند. شاید حداقل از ۷۰ سال گذشته که تخت جمشید برای حفاظت و نگهداری مورد توجه بوده همین مساله گلسنگها هست سرعت فرسودگی را بالا میبرند.»
رئیس گروه باستانشناسی دانشگاه «بهشتی» تهران افزوده بود «یکی از دلایل عمدهای که میزان گلسنگها زیادتر شده آلایندهها و دود حاصل از خودروها، پتروشیمی مرودشت و کارخانهجاتی که در اطراف تخت جمشید وجود دارد است و این آلودگیها در رشد گلسنگها بسیار مؤثر است.»
همزمان حمید فدایی مدیر سابق پایگاه میراث جهانی تخت جمشید در گفتگو با روزنامه «شرق» گفته بود یک بودجه ویژه تحت عنوان «ردیف ویژه اعتباری نگین میراث فرهنگی ایران» نیز قطع شده است که از جمله آثار قطع این بودجه توسعه گلسنگها در تخت جمشید و به صدا درآمدن زنگ خطر نابودی این میراث تاریخی است.
حمید فدایی که از سال ۱۳۹۷ تا آبان ۱۴۰۱ مدیریت این مجموعه را بر عهده داشته گفته بود طی سالهای فعالیت تعداد کارگاههای مرمت در این مجموعه از دو به هفت کارگاه افزایش پیدا کرده بود.
او با اشاره به توسعه گلسنگها رد تخت جمشید گفته بود این مجموعه بودجه پژوهشی جداگانهای ندارد و در مجموع یک بودجه دریافت میکند که در اصل برای بخش عمرانی مجموعه است و فقط پنج درصد آن برای بخش پژوهشی قابل استفاده است.
مدیر سابق میراث جهانی تخت جمشید افزوده بود که طی حدود چهار سالی که در این مجموعه فعالیت کرده توانسته یک ردیف بودجه اعتباری ویژه برای تخت جمشید بگیرد اما این بودجه پس از رفتن او، قطع شده است. او معتقد است افزایش توسعه گلسنگها و کند شدن روند تحقیقات بر روی این پدیده در تخت جمشید هم به علت قطع بودجه صورت گرفته است.
