کمبود گاز در ایران به علت ناتوانی جمهوری اسلامی در تولید و توزیع سبب ایجاد بحران شدید کمبود گاز در دومین کشور دارنده ذخایر گاز طبیعی جهان شده است. مقامات حکومتی در حالی شهروندان را متهم به مصرف بالای گاز میکنند که آمارها نشان میدهد هدر رفتن گاز در ایران معادل بیش از ۴۰ درصد مصرف کل خانوارها است.
میزان هدر رفتن و نشت گسترده گاز از تأسیسات نفت و گاز ایران تکاندهنده است. حکومتی که چهار دهه توسعه صنعت گاز کشور را به فراموشی سپرده، در سالهای گذشته که میزان تولید گاز همواره رقمی کمتر از نیاز داخلی بوده، شهروندان را متهم به مصرف بالای گاز کرده است.
آمارها اما حقیقت دیگری را نشان میدهد؛ مردم ایران نه تنها گاز زیادی مصرف نمیکنند بلکه یکی از دلایل تشدید بحران کمبود گاز، هدر رفتن آن است که رقم زیان سالانه آن از سوی علیاصغر رجبی مدیر انرژی و کربن شرکت ملی گاز حدود ۸۰ میلیارد دلار برآورد شده است.
آمارهای بانک جهانی و شرکت «بیپی» بریتانیا که سال گذشته ارائه شده نشان میدهد تلفات گاز ایران به ۲۱ میلیارد مترمکعب در سال گذشته رسیده بود.
این آمارها نشان میدهد مشعلسوزی (فلیرینگ) گازهای همراه نفت ایران در سال ۲۰۲۳ با ثبت یک رکورد تاریخی به ۲۱ میلیارد مترمکعب رسید که این رقم عظیم معادل ۴۰ درصد از کل گاز مصرفی ترکیه در این سال بوده است. همچنین مشعلسوزی در ایران در سال ۲۰۲۳ نسبت به سال ۲۰۲۲ جهشی ۱۹ درصدی را نشان میداد.
آمارهای شرکت «بیپی» بریتانیا که در ابتدای تابستان گذشته ارائه شد نیز نشان میداد که تولید گازهای گلخانهای ایران از محل مشعلسوزی در سال ۲۰۲۲ با ۱۹ درصد افزایش نسبت به سال قبل از آن، به بالای ۴۳ میلیون تن رسیده بود.
این میزان از انتشار دیاکسید کربن و دیگر گازهای سمی، معادل کل تولید گازهای گلخانهای ناشی از مصرف سوختهای فسیلی در جمهوری آذربایجان طی سال ۲۰۲۳ است!
مرکز دادههای باز ایران نیز در گزارشی با استناد به آمارهای بانک جهانی و آژانس بینالمللی انرژی نوشته روزانه حدود ۸۶ میلیون مترمکعب گاز طبیعی در ایران در مراحل تولید، انتقال و توزیع هدر میرود.
این رقم معادل روزانه ۵۵۰ هزار بشکه نفت خام و بیش از یک سوم میزان نفت پیشبینی شده برای صادرات در لایحه بودجه ۱۴۰۴ است. در لایحه بودجه سال ۱۴۰۴، صادرات روزانه نفت خام و میعانات گازی ۱/۳ میلیون بشکه با قیمت هر بشکه ۶۳ دلار پیشبینی شده بود.
«دادههای باز ایران» نوشته بنا بر دادههای بانک جهانی، ایران سال گذشته بطور متوسط روزانه ۶۳ میلیون مترمکعب گاز استخراجشده از میادین نفتی را به دلیل نبود تجهیزات جمعآوری، در همان مرحله تولید سوزانده است؛ رقمی معادل ۴۳ درصد متوسط مصرف روزانه گاز ترکیه در ۲۰۲۴!
ایران از نظر مشعلسوزی گاز، پس از روسیه در جایگاه دوم جهان است و حجم مشعلسوزی در یک دهه گذشته دو برابر شده است.
تبعات ضد محیط زیست مشعلسوزی نیز بسیار سنگین است بطوری که در سال گذشته همین بخش به تنهایی باعث انتشار ۴۱ میلیون تن گازهای سمی گلخانهای (دیاکسید کربن و غیره) در کشور شده است.
آژانس بینالمللی انرژی نیز میگوید روزانه حدود ۲۳ میلیون مترمکعب متان (گاز طبیعی) از تاسیسات نفت و گاز ایران نشت میکند.
مجموع مشعلسوزی و نشت متان در ایران معادل ۴۰ درصد از مصرف گاز کل خانوارها است. ارزش سالانه این میزان از تلفات گاز در بازارهای جهانی معادل ۱۲ میلیارد دلار یا تقریباً نصف اقتصاد ارمنستان است.
طبق آمار رسمی وزارت نیرو، سالانه بیش از ۹۰ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی و سوختهای مایع در نیروگاههای کشور برای تولید برق مصرف میشود؛ معادل مصرف روزانه ۱/۵۵ میلیون بشکه نفت خام. اما راندمان متوسط نیروگاههای حرارتی ایران تنها ۳۹ درصد است؛ در حالی که در نیروگاههای مدرن این رقم ۵۰ تا ۶۰ درصد است.
علاوه بر این، حدود ۱۳ درصد برق تولیدی کشور -معادل ۴۰ تراواتساعت در سال- در مسیر انتقال و توزیع تلف میشود. این میزان اتلاف معادل مصرف برق ۴۰ درصد از کل خانوارهای ایرانی یا روزانه ۶۵ هزار بشکه نفت است. ارزش سالانه این میزان از تلفات برق در شبکه فرسوده انتقال و توزیع برق ایران، حدود ۳/۵ میلیارد دلار است.
قابل توجه اینکه بانک جهانی در سال ۲۰۱۵ برنامهای با عنوان «ابتکار برای پرت صفر گاز» به اجرا گذاشت. ۳۴ کشور این برنامه را تأیید کردند که بر اساس آن متعهد شدهاند تا سال ۲۰۳۰ «پرت» معمول گاز (هدر رفتن) از میادین نفت و گاز خود را به صفر برسانند.
کشورهای روسیه، عراق و مکزیک که جزو بزرگترین هدردهندگان گاز در جهان هستند نیز جزو این کشورها هستند و با وجود تعهد خود، پرت گاز را افزایش دادهاند. جمهوری اسلامی اما این برنامه را امضا نکرده است!
عدم سرمایهگذاری بهموقع در صنعت نفت و گاز سبب شده نه تنها تأمین انرژی مورد نیاز داخل کشور، شامل بخش خانگی، صنعتی، کشاورزی، و تأمین سوخت لازم برای نیروگاهها و پالایشگاهها، دچار بحران شود بلکه ظرفیت درآمدزایی از منابع نفت و گاز نیز کاهش پیدا کند.
بیژن نامدار زنگنه وزیر پیشین نفت گفته بود ایران فقط برای جلوگیری از مشعلسوزی فقط نیاز به پنج میلیارد دلار سرمایهگذاری دارد.
آمارهای مختلفی برای میزان سرمایه مورد نیاز صنعت نفت و گاز ایران اعلام شده است اما این صنعت برای عبور از بحران و احیا نیاز به ۳۰۰ میلیارد دلار سرمایه دارد. در آنسو اعلام شده این صنعت ظرفیت ۶٠٠ میلیارد دلاری فقط برای سرمایهگذاری خارجی دارد.
منصوره رام مدیر کسب و کار و سرمایه گذاری شرکت گاز نیز اعلام کرده «طبق برنامه هفتم توسعه مصرف گاز در پایان برنامه به روزانه ۱/۱ میلیارد مترمکعب برسد که برای رسیدن به آن نیاز به سرمایهگذاری حدود ۴۲ میلیارد دلاری است که در طی ۵ سال باید انجام شود که بخشی در اختیار دولت و مابقی باید از بخش خصوصی تأمین شود.»
