محمد الرمیحی (النهار) – رژیم ایران صحنه بینالمللی و منطقهای را به اشتباه محاسبه کرد به ویژه واکنش کشورهای مختلف به تحولات غزه را پیروزی سیاستهای خود دانست و این را نشانهای از همدلی با پروژه خودش تعبیر نمود. همچنین افزایش انتقادها از اسرائیل و حمله به قطر را به اشتباه نشانهای از تغییر فضا به نفع خود دانست و از همین رو به سمت افراط در مواضع خود رفت. انتظار میرود سیاست جمهوری اسلامی بار دیگر به سیاست استفاده از بازوهای منطقهای خود در لبنان، عراق، یمن و سوریه بازگردد.
مکانیسم ماشه چیست؟
«مکانیسم ماشه» یا در اصطلاح انگلیسی«Snapback» به معنای بازگشت خودکار تحریمها است. این مکانیسم در قطعنامه شماره ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل (سال ۲۰۱۵) گنجانده شده که به توافق هستهای میان رژیم ایران و شش کشور (از جمله چین، روسیه، و کشورهای غربی) مربوط میشود.
بر اساس این مکانیسم، اگر هر یک از طرفین غربی امضاکننده توافق تشخیص دهند که جمهوری اسلامی «نقض اساسی» انجام داده است، تحریمها به صورت خودکار و بدون نیاز به رأیگیری جدید، بازمیگردند.
چگونه تحریمها دوباره فعال شدند؟
پس از شکست مذاکرات آمریکا و رژیم ایران در ژوئن گذشته و وقوع جنگی که بلافاصله پس از آن میان اسرائیل و آمریکا از یکسو و جمهوری اسلامی از سوی دیگر رخ داد، تهران مواضع خود را نسبت به پرونده هستهای سختتر کرد و تفسیرهای متفاوتی از مفاد توافق ارائه داد.
این تردیدها ریشه در اختلافات مزمن در میان زمامداران حاکم بر ایران دارد؛ مسئلهای که محمدجواد ظریف نیز در کتاب اخیر خود «صبر دیپلماسی» (که میخواست عنوانش را «لبهای خندان و دلهای خونین» بگذارد) به شدت از آن گلایه کرده است.
اروپاییها تلاش کردند با پیشنهادهایی مختلف، رژیم ایران را به میز مذاکرات بازگردانند، اما به دلیل همین اختلافات داخلی، جمهوری اسلامی شرایط جدیدی مطرح کرد و از بازگشت به مذاکرات طفره رفت. این موضع منجر به گزارش منفی آژانس بینالمللی انرژی اتمی شد که رفتار تهران را «فریبکارانه» توصیف کرد.
در ماه اوت گذشته، سه کشور بریتانیا، فرانسه و آلمان (به عنوان بخشی از گروه ۱+۵) پیشنهاد فعال شدن مکانیسم ماشه را به شورای امنیت ارائه دادند و مهلتی یکماهه نیز (تا پایان سپتامبر) برای بازگشت جمهوری اسلامی به میز مذاکرات تعیین کردند. اما چون رژیم در این مدت همکاری نکرد، مکانیسم ماشه فعال و تحریمها بازگردانده شد.
نکته مهم اینکه روسیه و چین نیز نتوانستند مانع این روند شوند، زیرا طبق قطعنامه ۲۲۳۱، بازگشت تحریمها اتوماتیک است و نیاز به رأیگیری ندارد.
دلایل فعالسازی تحریمها از نگاه اروپا
انباشت اورانیوم غنیشده فراتر از حد مجاز
نقض توافقهای نظارتی آژانس بینالمللی
غنیسازی اورانیوم در سطوح بالا که امنیت بینالمللی را تهدید میکند.
تحریمهایی که بازگشتهاند شامل ممنوعیت فروش و خرید تسلیحات به ایران، محدودیت برنامه موشکهای بالستیک، مسدود کردن داراییهای مالی، ممنوعیت سفر برخی مقامات رزیم و بالاخره ممنوعیت همکاریهای هستهای غیرنظامی میشود.
اشتباه محاسباتی جمهوری اسلامی
رژیم ایران وضعیت بینالمللی و منطقهای را به اشتباه محاسبه کرد. به ویژه در واکنش جهانی به تحولات غزه، اینگونه برداشت کرد که سیاستهایش پیروز شدهاند و جهان با پروژهی آن همدل است. همچنین افزایش انتقادات از اسرائیل و حملات به قطر را نیز به نفع خود تعبیر کرد و در نتیجه سختگیری و افراط در مواضع خود را در پیش گرفت.
اما این محاسبه حتا اگر نگوییم اشتباه، اما قطعاً ناقص است چرا که مسئله غزه یا حمایت از قطر با پرونده هستهای رژیم ایران کاملاً متفاوت است.
بازگشت به «سیاست بازوهای نیابتی»
پیشبینی میشود که رژیم ایران دوباره به استفاده از گروههای نیابتی خود در منطقه روی آورد:
لبنان: افزایش تحرکات حزبالله برای فلجسازی دولت لبنان
عراق: فعال ساختن گروههای شبهنظامی برای اعمال نفوذ
یمن و سوریه: مانعتراشی در مسیر بازسازی و توسعه
همچنین احتمالاً جمهوری اسلامی برای ایجاد بیثباتی در تجارت بینالمللی در دو گذرگاه حیاتی تنگه هرمز و بابالمندب اقدام خواهد کرد. چراکه در منطق رژیم ایران شعار اصلی این است که «اگر من نباشم، هیچکس نباید باشد».
توصیههایی برای آمادگی امنیتی و سیاسی
لازم است کشورهای حوزه خلیج فارس آمادگی امنیتی و نظامی خود را تقویت کنند، به ویژه در ساحل غربی خلیج فارس. این آمادگی همکاری اطلاعاتی منطقهای میبایست با شرکای بینالمللی گسترش یابد چرا که خطر حملات سایبری به زیرساختها مانند انرژی، بانکها و بیمارستانها وجود دارد و باید رصد جریانهای مالی از سمت تهران دقیقتر شود.
در بعد سیاسی، باید ائتلافهای استراتژیک تقویت شود؛ به وعدههای رژیم ایران اعتماد نشود، به ویژه اگر صادرات نفت آن محدود شود که در این صورت قیمت نفت در منطقه افزایش خواهد یافت.
همچنین نباید از اهمیت آگاهسازی رسانهای در مورد خطرات تحریکات فرقهای و تأثیرات مخرب آن غافل شد.
نتیجهگیری
استراتژی کشورهای منطقه باید بر پایهی کاهش آسیبپذیری و افزایش توان مقابله با واکنشهای رژیم ایران باشد. در این چارچوب، اقدامات پیشگیرانه امنیتی، اقتصادی، اطلاعاتی و رسانهای میتوانند تأثیرات اقدامات احتمالی جمهوری اسلامی را کاهش دهند و منطقه را در برابر باجخواهی آن مقاومتر کنند.
*منبع: روزنامه النهار
*نویسنده: محمد الرمیحی
*ترجمه و تنظیم از کیهان لندن
