گزارش تازه منتشر شده یونیسف نشان میدهد کودکان ایران در میان کشورهایی قرار دارند که همزمان با چندین مخاطره اقلیمی روبرو هستند. آلودگی هوا، توفانهای شن و گردوغبار، گرمای شدید، موجهای گرما و خشکسالی مهمترین تهدیدهای اقلیمی شناساییشده برای کودکان در ایران اعلام شدهاند.
گزارش «مخاطرات اقلیمی کودکان ۲۰۲۶» یونیسف که به موضوع تهدیدهای تغییر اقلیم و آلودگی هوا برای کودکان پرداخته نشان میدهد که بیش از یک میلیارد کودک در سراسر جهان با حداقل سه مورد از این مخاطرات جوی به صورت همزمان مواجه هستند.
بر اساس این گزارش تقریباً همه کودکان جهان، حتی در کشورهای پردرآمد، در معرض دستکم یک مخاطره اقلیمی قرار دارند. خشکسالی، گرمای شدید، آتشسوزی، موجهای گرما، سیلابهای رودخانهای و ساحلی، توفانهای شن و گردوغبار و توفانهای گرمسیری، هشت تهدید اقلیمی بررسیشده در این ارزیابی هستند.
در ایران نیز کودکان با انواع تهدیدهای ناشی از تغییر اقلیم و البته تهدیدهای مرتبط با آلودگی هوا روبرو هستند. توفانهای شن و گردوغبار، گرمای شدید، موجهای گرما و خشکسال از جمله اصلیترین مواردی است که سلامت کودکان در ایران را تهدید میکند.
شاخص مواجهه کلی با مخاطرات اقلیمی برای ایران ۷/۲۵ برآورد شده است؛ رقمی که نشان میدهد کودکان ایران در معرض سطح بالایی از مجموعهای از بحرانهای اقلیمی قرار دارند. بررسی جزئیات این شاخص نشان میدهد سهم اصلی این مواجهه به آلودگی هوا، گردوغبار، گرما و خشکسالی مربوط میشود.
در میان شاخصهای بررسیشده، بزرگترین تهدید برای کودکان ایرانی آلودگی هواست. ایران در این شاخص با امتیاز ۹/۳۹ از ۱۰، یکی از بالاترین سطوح مواجهه کودکان با آلودگی هوای محیطی را در این سنجش به خود اختصاص داده است.
دومین تهدید اقلیمی، توفانهای شن و گردوغبار هستند. امتیاز ۷/۸۶ در این بخش نشان میدهد گردوغبار سهم بزرگی در افزایش ریسک اقلیمی کودکان دارد.
سومین تهدید کودکان، گرماست که یونیسف آن را در دو شاخص «گرمای شدید» با امتیاز ۷/۵۴ و «موجهای گرما» با امتیاز ۶/۹۷ سنجیده است. خشکسالی نیز با امتیاز ۶/۶۵ در میان مهمترین مخاطرات اقلیمی کودکان در ایران قرار دارد.
از سوی دیگر پس از آلودگی هوا، توفانهای شن و گردوغبار دومین تهدید مهم اقلیمی برای کودکان ایران در ارزیابی یونیسف هستند. ایران در این شاخص امتیاز ۷/۸۶ از ۱۰ را کسب کرده است.
در سراسر جهان، ۱۲۳ میلیون کودک در مناطقی زندگی میکنند که در معرض توفانهای شن و گردوغبار قرار دارند. مهمترین کانونهای تولید گردوغبار در مناطق خشک و نیمهخشک، از جمله صحرای آفریقا، بیابان عربستان و بیابان گُبی قرار گرفتهاند. تخریب سرزمین و تشدید تغییر اقلیم در دهههای اخیر، به گسترش کانونهای گردوغبار دامن زده و کشورها را آسیبپذیرتر کرده است.
گزارش یونیسف، ایران را در یکی از مهمترین کمربندهای گردوغبار جهان نشان میدهد. این پهنه از شمال آفریقا و خاورمیانه آغاز میشود و تا آسیای مرکزی و جنوب آسیا امتداد مییابد. بخشهای جنوبغربی، غربی و جنوبی ایران در محدوده با خطر بالای وقوع توفانهای شن و گردوغبار قرار گرفتهاند.
این مناطق بخشی از یک کریدور پیوسته بزرگتر هستند که از عراق و سوریه عبور میکند، ایران را در بر میگیرد و تا افغانستان و پاکستان امتداد مییابد. به این ترتیب، بخش قابلتوجهی از غباری که ساکنان ایران با آن مواجهاند، منشأیی فرامرزی دارد.
بر اساس دادههای یونیسف، منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا با ۵۴ میلیون کودک در معرض توفانهای شن و گردوغبار، یکی از مهمترین کانونهای این مخاطره در جهان به شمار میآید. هرچند در متن گزارش یونیسف اشاره مستقیمی به ایران نشده است، جایگاه کشور در نقشه و امتیاز بالای آن در شاخص مواجهه نشان میدهد کودکان ایرانی نیز در میان جمعیتهای با خطر بالا قرار دارند.
گردوغبار و توفانهای شن در سالهای اخیر بارها موجب تعطیلی مدارس در استانهایی مانند خوزستان، ایلام، کرمانشاه، سیستان و بلوچستان و حتی تهران شدهاند. از این منظر، این پدیده بهطور مستقیم روند زندگی مردم را مختل کرده و بر سلامت و آموزش کودکان اثر گذاشته است.
یونیسف تأکید میکند توفانهای شن و گردوغبار با افزایش بیماریهای تنفسی و قلبیعروقی، اختلال در خدمات عمومی، تعطیلی مدارس و کاهش کیفیت آموزش، سلامت و رفاه کودکان را نیز تحت تأثیر قرار میدهند. همچنین پژوهشهای مورد استناد این گزارش نشان میدهد مواجهه جنین با گردوغبار در دوران بارداری میتواند با کاهش تواناییهای شناختی کودکان در سالهای بعد همراه باشد. در سطح جهانی نیز بیش از ۶۰ درصد مواجهه کودکان با این پدیده تنها در ۱۰ کشور متمرکز است؛ از جمله افغانستان، پاکستان، سودان، سومالی و یمن. در برخی کشورهای منطقه مانند امارات متحده عربی، عمان و عربستان سعودی نیز بخش بزرگی از جمعیت کودکان در معرض توفانهای شن و گردوغبار قرار دارند.
در مقابل، برخی مخاطرات در ایران امتیاز پایینتری دارند. شاخص سیلاب رودخانهای با امتیاز ۳/۹۶ و شاخص سیلاب ساحلی با امتیاز ۱/۸۶ در مقایسه با سایر مخاطرات اقلیمی، پایینتر هستند. همچنین شاخص آتشسوزیهای طبیعی با امتیاز ۳ از ۱۰، در مقایسه با کشورهایی که کانونهای بزرگ آتشسوزی دارند، پایینتر ارزیابی شده است.
علاوه بر این، با توجه به امتیاز ۰/۹۹ برای شاخص بیماریهای منتقله از طریق ناقلان، از دید یونیسف بیماریهایی مانند مالاریا یا تب دنگی سهم بزرگی در ریسک اقلیمی کودکان ایران ندارند.
همچنین گزارش یونیسف اعلام کرده شاخص آموزش با امتیاز ۴/۰۶ بالاترین سطح آسیبپذیری را در میان شاخصهای اجتماعی برای کودکان ایران برآورد شده است.
در همین رابطه روزنامه «پیام ما» گزارش داده که در سالهای اخیر، تعطیلی مدارس به دلیل آلودگی هوا در کلانشهرهایی مانند تهران، اصفهان و اهواز و نیز تعطیلی مدارس در برخی مناطق به دلیل گرمای شدید، نمونههایی از اثر مستقیم مخاطرات محیطی بر روند آموزش کودکان در ایران بوده است.
این گزارش افزوده نظام آموزشی ایران در مقایسه با سایر خدمات پایه بررسیشده، در برابر پیامدهای بحران اقلیمی ظرفیت تابآوری کمتری دارد. تعطیلی مدارس در پی موجهای گرما، آلودگی شدید هوا، گردوغبار یا مخاطراتی مانند سیلاب میتواند دسترسی مستمر کودکان به آموزش را تحت تأثیر قرار دهد.
