مشاغل خانگی که بازاریابی و روند فروش کالا در آنها به شدت وابسته به اینترنت و شبکههای اجتماعی و پیامرسانها مانند اینستاگرام و تلگرام بود با قطع اینترنت در ایران با کاهش شدید فروش و زیان گسترده روبرو شدهاند. زنان سهم ۸۰ درصدی از نیروی شاغل در بخش مشاغل خانگی را دارند و قطع اینترنت درآمد و معیشت آنها را هدف قرار داده است. بسیاری از این زنان سرپرست خانوار و تنها نانآور خانواده هستند.
با گذشت ۷۵ روز از قطع اینترنت جهانی در ایران، اظهارات مقامات جمهوری اسلامی نشان از برنامه حکومت برای تداوم اقدام سرکوبگرانه قطع اینترنت دارد. در این میان ابعاد خسارتهای اقتصادی قطع اینترنت در حال گسترش است و یکی از بخشهایی که با قطع اینترنت فعالیت آن مختل، و خسارت زیادی را متحمل شده است مشاغل خانگی است.
مالک حسینی معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزیر کار با اشاره به خسارت گسترده به شاغلان فعال در بخش مشاغل خانگی بر اثر قطع اینترنت اعلام کرده توقف فروش اینترنتی، مهمترین مشکل مشاغل خانگی در ماههای اخیر بوده است.
مالک حسینی روز سهشنبه ۲۲ اردیبهشت در نشست «روز ملی مشاغل خانگی» گفت که همزمان با محدودیتهای اینترنتی و توقف نمایشگاههای فصلی، بسیاری از فعالان این حوزه امکان فروش محصولات خود را از دست دادهاند.
او با اشاره به اینکه حدود ۸۰ درصد از مشاغل خانگی را زنان تشکیل میدهند، گفته که بخش عمده این افراد از خانوارهای کمدرآمد هستند.
همانطور که مالک حسینی اشاره کرده بر اساس آمارهای ارائه شده از سوی وزارت کار (تیرماه ۱۴۰۴) ۸۰ درصد فعالان مشاغل خانگی در ایران را زنان تشکیل میدهند و تنها ۲۰ درصد مردان هستند. همچنین ۱۱ درصد از زنان شاغل در بخش مشاغل خانگی ساکن روستاهای کشور هستند.
این آمار نشان میدهد قطع اینترنت درآمد و معیشت این زنان که بسیاری از آنها سرپرست و تنها نانآور خانواده هستند را متأثر کرده است.
روزنامه «پیام ما» هم گزارش داده که در بسیاری از روستاهای استانهای مرکزی، گیلان، کردستان و آذربایجان شرقی و کرمان با قطع اینترنت و بهصورت مشخص اینستاگرام و تلگرام، بسیاری از کسبوکارهای خانگی زنان روستایی از بازار فروش خارج شدند.
این گزارش افزوده در روستاهای توریستی و صنایعدستیخیز ایران، از «ابیانه» در اصفهان تا «ماسوله» در گیلان و «اورامان» در کردستان، زنان سرپرست خانوار در سالهای اخیر با اتکا به اینترنت برای فروش محصولات دستساز، رزرو اقامتگاههای بومگردی و دریافت سفارش، توانسته بودند پایهای از درآمد مستقل برای خودشان بسازند. این پایه حالا از سه طرف زخمخورده است: قطع اینترنت از ۹ اسفند، کاهش گردشگری از نیمه دوم سال ۱۴۰۴ و افزایش تورم هزینههای زندگی که همزمان با هر دوی اینها آمده.
زهرا جعفری، کارشناس توسعه روستایی که با چند سازمان مردمنهاد(NGO) در استان اصفهان کار میکند گفته «زنان روستایی سرپرست خانوار همیشه از آسیبپذیرترین گروههای اقتصادی بودند، اما در همین سالها بخشی از آنها موفق شده بودند با صنایعدستی آنلاین یا بومگردی یک پایه درآمدی مستقل بسازند. قطع اینترنت این پایه را یکشبه زد. فروش آنلاین ندارند، گردشگر نمیآید، و قیمت همه چیز، از آرد و روغن تا دارو بالا رفته. این سه تا با هم یعنی فاجعه.»
زهرا جعفری افزوده «این زنان در سالهای سختی موفق شده بودند یک ساختار اقتصادی کوچک اما مستقل بسازند. حالا آن ساختار دارد فرومیریزد و هیچکس نمیشمارد که چند نفرند، چقدر ضرر کردهاند و چه حمایتی نیاز دارند. مشکل فقط اینترنت نیست. مشکل این است که وقتی بحران میآید، اولین کسانی که فراموش میشوند همینها هستند.»
مدیر یک مجموعه بومگردی در شمال غرب کشور به «پیام ما» گفته «در کل استان ما شصت واحد بومگردی روستایی وجود دارند. از این شصت واحد، بیست و سه تا را زن سرپرست خانوار اداره میکند. از مهر ۱۴۰۴ تا فروردین ۱۴۰۵، میانگین اشغال اتاق این بیست و سه واحد به زیر پانزده درصد رسید. در همین بازه پارسال، بالای چهل درصد بود.»
او افزوده که بعضی از این زنان برای تجهیز اقامتگاه وام گرفته بودند و حالا توان پرداخت قسط ندارند: «وام گرفتهاند، اقامتگاه راه انداختهاند، مشتری داشتهاند. حالا نه مشتری دارند، نه اینترنت که تبلیغ کنند، نه درآمدی که قسط بدهند.»
از سوی دیگر «کیهان لندن» به تازگی گزارش داده بود زنان شاغل نیز قربانیان موج اخراج نیروی کار هستند که به تازگی و بهعلت رکود تورمی ناشی از جنگ و قطع اینترنت در کشور ایجاد شده است. به گزارش «کیهان لندن» نگاه سنتی به اشتغال زنان و در نظر گرفتن مردان بهعنوان «نانآور خانواده» سبب شده اکثر کارفرمایان زنان را در صدر فهرست اخراج نیروی کار قرار دهند.
سیمین کاظمی، جامعهشناس، در گفتگو با خبرگزاری «ایلنا» با اشاره به تعداد پرشمار اخراج و بیکار شدن زنان توضیح داده که «در تعدیل [اخراج] نیرو اغلب فرودستترین بخش نیروی کار قربانی میشوند، موضوعی که کلیشههای جنسیتی و تصورات جنسیتزده در شکلگیری آن نقشی پررنگ ایفا میکنند؛ این کلیشهها که اشتغال زنان را نسبت به مردان کمتر ضروری جلوه میدهد موجب میشوند که در شرایط تعدیل نیرو در درجه نخست زنان قربانی شوند.»
به گفته این جامعهشناس «بیکاری زنان را به قعر سلسله مراتب طبقاتی/جنسیتی میکشاند و موجب بیقدرت شدن آنها در خانواده و جامعه میشود؛ در طبقه فرودست، بیکاری زنان موجب فقیرتر شدن و بدتر شدن کیفیت زندگی آنها و خانوادههایشان میشود، چنانکه این بخش از جامعه در تأمین نیازهای پایهای خود شامل غذا، بهداشت و مسکن دچار درماندگی میشوند. بیکاری زنان فرودست را با سیاهترین چهره فقر مواجهه و آنها، خانواده و فرزندانشان را در معرض بیخانمانی، سوء تغذیه، بیماری، توقف تحصیل و آسیبهای اجتماعی قرار میدهد.»
سیمین کاظمی تأکید کرده که «بیکاری، استقلال اقتصادی را از این گروه از زنان سلب و آنها را متکی به مردان میکند و در نتیجه کنترل مردان را بر زندگی این زنان افزایش مییابد. در چنین وضعیتی زنان در مواجهه با خشونت خانگی کمتر قادر به مقابله و نجات خود هستند. از طرف دیگر بیکاری توانمندی و شایستگی این زنان را زیر سوال برده و آنها را مجبور به انزوا و خانهنشینی میکند.»
او همچنین بیکار شدن را برای زنان «مصیبتی ناگوار» توصیف کرده چرا که «در بازار کار ایران زنان به زحمت میتوانند شغلی به دست آورند و در صورت اخراج شدن بازگشت به کار برای آنها به مراتب سختتر از مردان است: زنان برای اشتغال با مشکل مواجه هستند، زیرا از اشتغال زنان به صورت رسمی و واقعی حمایت نمیشود، همچنین موانع فرهنگی و اجتماعی اشتغال زنان هنوز برقرار هستند.»
