عبور خط دو مترو اصفهان ارتعاشاتی ایجاد میکند که برای «مسجد جامع عتیق» و حدود ۴۰ بنای تاریخی دیگر فراتر از حد مجاز بوده و موجب هشدارهایی از سوی کارشناسان و سازمان یونسکو شده است.
بر اساس ارزیابیهای فنی مورد استناد کارشناسان، لرزشهای ناشی از حرکت قطار شهری میتواند در بناهای تاریخی ساخته شده با مصالح سنتی، از جمله آجر و خشت، آسیبهای تدریجی ایجاد کند؛ آسیبهایی که ابتدا به صورت ترکهای ریز و ضعفهای سازهای ظاهر میشود اما در ادامه میتواند به تخریب بخشهایی از بنا بیانجامد.
در میان آثار نگران کننده، نام «مسجد جامع»، «منار علی»، «هارونیه»، «مدرسه قطبیه»، «مقبره باباقاسم»، «مقبره ساروتقی»، «مسجد علی»، «امامزاده اسماعیل» و بخشهایی از بازار تاریخی اصفهان مطرح است؛ مجموعهای که نهتنها برای اصفهان، بلکه برای میراث تاریخی ایران اهمیت زیادی دارد چراکه بسیاری از آنها در حریم یک اثر جهانی یعنی «مسجد جامع عتیق» قرار دارند.
در همین رابطه غلامحسین معماریان، معمار و پژوهشگر معماری با استناد به آخرین مطالعات علمی هشدار داد که اجرای خط دو متروی اصفهان در مسیر فعلی میتواند «مسجد جامع عتیق» و ۴۰ بنای تاریخی این شهر را در معرض تخریب قرار دهد.
غلامحسین معماریان نسبت به پیامدهای عبور خط دو متروی اصفهان از مجاورت بافت تاریخی و آثار ارزشمند این شهر هشدار داد و خواستار توقف روندی شد که به گفته او میتواند «خسارتهایی جبران ناپذیر» به میراث تاریخی اصفهان وارد کند.
به گفته این پژوهشگر نتایج بررسیهای تخصصی نشان میدهد حدود ۷۰ بنای تاریخی تحت تاثیر این پروژه قرار دارند و ارتعاشات ناشی از عبور مترو ممکن است به ترکخوردگی، آسیب سازهای و حتی تخریب تدریجی برخی آثار منجر شود و ۴۰ بنای تاریخی را نیز با خطر تخریب کامل مواجه کند.
در فهرست بناهای در معرض خطر که معماریان به آنها اشاره کرده است بناهایی چون «مسجد جامع عتیق»، «منار علی»، «هارونیه»، «مدرسه قطبیه»، «مقبره باباقاسم»، «مقبره ساروتقی»، «مسجد علی»، «امامزاده اسماعیل»، «عمارت هشتبهشت»، «کاخ چهلستون» و «مسجد رحیمخان» دیده میشود.
این مورخ معماری ایران همچنین تأکید کرد که مسئله تنها عبور یک خط حملونقل شهری نیست، بلکه موضوع بر سر سرنوشت بخشی از مهمترین میراث تاریخی کشور و حتی جهان است چون زمانی که یک اثر ثبت جهانی در معرض مخاطره قرار میگیرد، ابعاد ماجرا فراتر از یک مسئله محلی خواهد بود.
غلامحسین معماریان با تأکید بر اینکه اگر امروز برای جلوگیری از این اتفاق تصمیمگیری نشود، در آینده با خسارتهایی مواجه میشویم که دیگر امکان جبران آنها وجود نخواهد داشت، گفت: تخریب یا آسیب به آثار تاریخی، رخدادی نیست که پس از وقوع بتوان به سادگی آن را بازگرداند و لازم است مسئولان بار دیگر نتایج مطالعات را بررسی کنند تا از خسارتی جبرانناپذیر جلوگیری شود.
امیر کرمزاده، مدیر کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان نیز ماه گذشته اعلام کرد یونسکو هشدار داده که عبور مترو ممکن است برای مسجد جامع اصفهان آسیبزا باشد و خواستار بررسی دقیقتر موضوع شده است.
مدیر کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان افزود در صورت عدم تأیید طرح فعلی برای عبور مترو از سوی شورای عالی فنی، باید مسیر مترو با رعایت فاصلهای بیش از ۱۵۰ متر از مسجد جامع تغییر یابد؛ این در حالی است که فاصله فعلی در نظر گرفته شده از سوی شرکت مترو، حدود ۲۰ متر است.
امیر کرمزاده همچنین تأکید کرد هیچ توافق رسمی و کتبی میان اداره کل میراث فرهنگی استان یا وزارتخانه با شرکت مترو برای عبور پروژه از این فاصله نزدیک وجود ندارد و تنها یک توافق شفاهی در گذشته مبنی بر ارائه طرح نهایی از سوی شرکت مترو بوده که شرط اصلی آن نیز تضمین عدم آسیب به این بنای تاریخی بوده است.
او افزود شرکت مترو بدون رعایت کامل ضوابط میراث فرهنگی اقدام به برخی عملیات اجرایی کرده و به همین دلیل پیشتر به صورت رسمی به این شرکت هشدار داده و نامهنگاری کردهایم.
به گفته وی اداره کل میراث فرهنگی استان برای حفاظت از مسجد جامع عتیق، محدودهای مشخص با فاصله ایمن تعیین کرده است که باید مسیر مترو خارج از آن طراحی و اجرا شود.
«مسجد جامع عتیق» که به مسجد جمعه اصفهان نیز مشهور است، یکی از بناهای تاریخی اصفهان در ایران است که قدمت آن به سدهٔ دوم هجری قمری بازمیگردد که در آن زمان با خشت خام بنا شده بود. این بنا در سال ۱۵۶ هجری قمری(۷۷۷ میلادی) با استفاده از آجر دوباره ساخته شد.
این بنای تاریخی با طرحهای معماری خاص خود، مانند طاقهای چشمهای، ایوانهای چهارگانه، سردرها، جرزهای آجری و تزئینات متنوع، یک اثر هنری منحصر به فرد را بهوجود آورد. همچنین، کتیبههای قدیمی از دورههای مختلف تاریخ ایران، از جمله دوران سلجوقی و صفوی، در این مسجد بهچشم میخورد که الگویی برای مساجد ایران و معماری نقاط دیگری از منطقه شده است.
این بنا با شماره ثبت ۹۵ در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران و نیز در سال ۱۳۹۰ هجری شمسی به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
