با وجود بارندگیهای روزهای گذشته اما کارشناسان تأکید دارند بحران عمیق کمبود آب حل نخواهد شد؛ از سویی کاهش بارندگیها تأمین آب آشامیدنی تا پایان پاییز را با چالش روبرو کرده و جیرهبندی آب بخش خانگی را افزایش داده است و از سوی دیگر کاهش بارش برف در ارتفاعات تا هفته سوم آبانماه بیانگر تداوم کسری منابع آب در بهار و تابستان آینده است. اینهمه بسیاری از شهروندان در ایران را با «اضطراب آب» درگیر کرده است.
بارندگی روزهای گذشته در نقاط مختلف ایران اگر چه به علت نبود زیرساختها سبب بروز سیلاب در بخشهایی از استان خوزستان و ایلام، و ایجاد خسارت برای عشایر شد اما کارشناسان تأکید دارند بحران کمبود آب ادامه دارد.
آمارهای رسمی نشان میدهد در نوار غربی ایران، از ابتدای سال آبی جاری تا روز یکشنبه ۲۵ آبانماه، بارشها در کشور ۸۲/۸ درصد کاهش یافته است. بر اساس دادهها و اطلاعات سازمان هواشناسی، از ابتدای سال آبی جاری تا دیروز ۲۵ آبانماه ۱۴۰۴، بارشها در کشور نسبت به دوره بلندمدت، ۸۲/۸ درصد کاهش یافته است.
در استانهای ساحلی دریای مازندران یعنی گلستان، گیلان و مازندران به ترتیب بارشها ۴۰/۹ درصد، ۶۳/۹ درصد و ۶۱/۵ درصد کاهش یافته است. در استان تهران نیز بارشها در دوره ذکرشده ۱/۱ میلیمتر بوده که در مقایسه با دوره بلندمدت ۹۶/۹ درصد کاهش نشان میدهد.
دادههای برفسنجی ماهوارهای نیز نشان میدهد میزان برف موجود در ارتفاعات کشور تا هفته سوم آبانماه نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۹۸/۶ درصد کاهش یافته است.
سازمان هواشناسی اعلام کرده بر اساس پیشبینیهای پیشین از ابتدای مهرماه تا کنون باید بطور میانگین ۳۳ میلیمتر بارندگی در کشور رخ میداد اما فقط یک میلیمتر باران ثبت شده است. سازمان هواشناسی همچنین اعلام کرده میزان بارندگیها تا پایان پاییز امسال کمتر از سطح نرمال خواهد بود.
آمارها نیز تحلیل کارشناسان درباره تداوم بحران کمبود آب در ماههای آینده تأیید میکند. عمیق شدن بحران کمآبی حالا زندگی روزمره شهروندان در روستاها و شهرهای استان مختلف را درگیر کرده است. جیرهبندی آب از ابتدای سال به طور رسمی در دستور کار قرار گرفته و حتی به شکل بیسابقهای، در پاییز نیز جیرهبندی آب در چند استان از جمله تهران، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اصفهان ادامه یافته است.
اکنون گزارشها از گسترش اضطراب ناشی از کمبود آب در میان بسیاری از شهروندان حکایت دارد؛ اضطرابی که به عنوان «اضطراب آب» از آن یاد میشود.
«اضطراب اقلیمی» یا «اضطراب محیطی» که به احساساتی همچون نگرانی، ترس، گناه، خشم یا درماندگی شهروندان در مواجهه با مشکلات اقلیمی اشاره دارد مدتهاست از سوی روانشناسان مطرح شده است. این پدیده نوظهور، بازتابی از تنشهای روانی فردی و جمعی در مواجهه با مخاطرات محیطزیستی است.
در پژوهشی با عنوان «اضطراب اقلیمی، رفاه و اقدامات طرفدار محیطزیست: همبستگیهای واکنشهای عاطفی منفی به تغییرات اقلیمی در ۳۲ کشور» که در سال ۲۰۲۲ و با بیش از ۱۲ هزار شرکتکننده انجام گرفته، رابطه اضطراب اقلیمی با عوامل مختلف فردی و اجتماعی بررسی شده است.
نتایج این پژوهش نشان میدهد که اضطراب اقلیمی، ارتباط معناداری با میزان دریافت اطلاعات درباره پیامدهای تغییرات اقلیمی، میزان توجه به این اطلاعات و ادراک از هنجارهای اجتماعی درباره پاسخهای هیجانی به این پدیده دارد. طبق نتایج این مطالعه، ارتباط اضطراب اقلیمی با رفتارهای محیطزیستی در برخی کشورها بسیار قویتر است.
در بسیاری از کشورها این اضطراب به کنشهای محیطزیستی فردی یا جمعی منجر میشود اما در کشورهایی مانند مصر، پاکستان و ایران این ارتباط ضعیف گزارش شده است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که اضطراب اقلیمی در کشورهایی با سطوح بالاتر فردگرایی و تولید ناخالص داخلی بیشتر، با اقدامات محیطزیستی و حمایت از سیاستهای اقلیمی در ارتباط است برای مثال ارتباط میان این نوع اضطراب و رفتارهای حامی محیطزیست در کشورهایی با تولید ناخالص داخلی بیشتر، معنادارتر و قویتر بوده است.
بر اساس این پژوهش بیشترین نگرانی (شدید یا بسیار شدید) درباره تغییرات اقلیمی نیز در اسپانیا با ۷۷/۶ درصد و کمترین میزان در روسیه با ۶/۹ درصد گزارش شد و میانگین این نگرانی در کل نمونه ۴۶/۸ درصد بود. همچنین ۳۴/۷ درصد از شهروندان ایرانی مشارکتکننده با احساس تنش زیاد یا بسیار زیاد نسبت به تغییرات اقلیمی روبهرو بودهاند. علاوه بر این ۲۸/۵ درصد نیز نسبت به آن اضطراب زیاد یا بسیار زیاد، ۴۲/۱ درصد نگرانی زیاد یا بسیار زیاد و ۲۶/۲ درصد نیز نسبت به آن ترس زیاد یا بسیار زیاد داشتهاند.
ایران در حالی با بحرانهای محیط زیستی از جمله کمبود آب روبروست که به گفته کارشناسان بیش از آنکه مشکلات اقلیمی در این بحرانها سهم داشته باشند، ناکارآمدی و سوءمدیریت جمهوری اسلامی سبب عمیق شدن این بحرانها شده است.
اکنون روزنامه «هممیهن» از گسترش «اضطراب آب» در میان ایرانیان خبر داده و نوشته میزان نگرانی اقلیمی در ایران ۴۲ درصد است و مردم تحتتاثیر آن احساساتی مثل نگرانی، ترس، گناه، خشم یا درماندگی را تجربه میکنند.
در این گزارش آمده سیما یک زن ۳۹ ساله ساکن تهران سالهاست به دوش روزانه کوتاه اول صبح، عادت کرده اما فکر میکند اگر به هر دلیلی نتواند دوش بگیرد از نظر روانی در طول روز تحت فشار قرار خواهد گرفت و نسبت به خودش احساس خوبی ندارد.
این زن گفته «تخلیه تهران به دلیل کمبود آب ترسناک است و بحرانهای محیطزیستی مثل خشکسالی، آلودگی هوا یا کمبود آب، آینده را برایش مبهم و پراضطراب کرده است: «گاهی تصور آنچه پیشرویمان است آنقدر برایم سخت میشود که ترجیح میدهم فکر نکنم و بگذارم زمانیکه اتفاق افتاد، با آن مواجه شوم؛ چون میدانم حل این بحرانها نیازمند مسئولیتپذیری و خردمندی است که ما از آن بیبهرهایم. این اضطراب، گاهی باعث از بین رفتن تمرکزم میشود و این یکی از دلایلی است که فکر کردن به آن را پس میزنم.»
یک مرد جوان هم به «هممیهن» گفته احساس «بیحس» شدن دارد چون مطمئن است که به زودی با بحرانهای مشابهی روبهرو میشود که به اصل ملزومات زندگی برمیگردد: «در این شرایط، نه خودم میتونم کاری انجام بدم، نه بهنظر میرسه کسی توجهی داشته باشه. کمبود آب نباشه، کمبود نان، نان نه بنزین، بنزین نه برق، شاید هم همه با هم. کلاً زیر بار این مدل فشارها دیگه اصلاً واکنش احساسیم خاموششده. فقط میدونم اون اولین لحظه که مستقیم مواجه میشم از سر خشم فلج میشم و باز اونموقع هم البته کاری ازم برنمیاد. این جواب صادقانه منه. سِر شدم.»
مهتاب معتمد، روانپزشک و استادیار گروه روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی ایران، که پیشتر بر موضوع «اضطراب اقلیمی» کار کرده به «هممیهن» گفته «تغییرات اقلیمی و محیطزیستی به اشکال مختلفی میتوانند روی سلامت روان انسان تاثیرگذار باشند. بخشی از این تغییرات، زیستی است و مطالعات زیادی روی آنها انجام شده است؛ مثل تاثیر بالا رفتن دمای هوا، افزایش آلودگیهای محیطزیستی و انواع آلایندهها روی سلامت روان افراد؛ در برخی از این مطالعات مشاهده شده است که مجموع این تغییرات میتوانند گاهی باعث اختلالات شناختی مانند آلزایمر و دمانس شوند یا با آن مرتبط باشند.»
